Mapa — Edmund Husserl
Edmund Husserl (1859–1938) to twórca fenomenologii jako dyscypliny filozoficznej i jeden z najbardziej wpływowych myślicieli XX wieku. Jego projekt fenomenologii transcendentalnej można ująć jako wezwanie do radykalizmu: przekształcenia całej filozofii w ścisłą naukę fundamentalną, zakorzenioną nie w dogmatach tradycji, lecz w źródłowym widzeniu samych rzeczy.
Osią myślenia Husserla jest jedno naczelne pytanie epistemologiczne. Zamiast pytać tradycyjnie „co jest takie-a-takie?”, Husserl pyta: jak i pod jakimi warunkami przedmioty o określonym sensie bycia są w ogóle dane świadomości? Ten ruch — od pytania ontologicznego ku transcendentalnemu pytaniu o danie — opisuje notatka Husserl — problem dania i możliwość wiedzy. Projekt ten sytuuje Husserla w bezpośredniej bliskości Kanta i Leibniza: od pierwszego przejmuje ideę warunków możliwości doświadczenia, od drugiego — wizję filozofii jako jednorodnego, uniwersalnego dyskursu rozumu.
Relacje Husserla z tradycją są wielowątkowe. Wobec Kanta Husserl jest zarazem kontynuatorem i krytykiem: przejmuje pytanie transcendentalne, ale zastępuje statyczne kategorie intelektu dynamicznym opisem żywych aktów świadomości. Wobec Leibniza — „najmniej docenionego źródła historycznych fenomenologii” — przejmuje ideał mathesis universalis jako teorii wszelkich teorii i „duchowej przestrzeni” (geistige Raum) rozumu. Intencjonalność przejął od Brentana, ale przekształcił ją od analizy psychologicznej ku opisowi transcendentalnemu, co w pełni pokazują notatki Intencjonalność (Husserl) i Konstytucja (Husserl).
Fenomenologiczna metoda Husserla opiera się na dwóch ruchach. Pierwszy to epoché — metodyczne zawieszenie nastawienia naturalnego, czyli oczywistego, prerefleksyjnego przyjmowania świata jako danego. Ten ruch Eugen Fink zobrazował przez Platońską alegorię jaskini: naturalny człowiek jest przykuty do ściany nie tylko przez przyzwyczajenia, ale przez sam język tradycji. Drugi ruch to powrót do źródłowego widzenia, ujęty w zasadzie wszelkich zasad: każda źródłowo prezentująca naoczność jest źródłem prawomocności poznania. Radykalizm widzenia jest zarazem radykalizmem rozumu.
Po przeprowadzeniu redukcji otwiera się pole subiektywności transcendentalnej. To, co Husserl tam odkrywa, opisują Subiektywność transcendentalna (Husserl) i Konstytucja (Husserl): świadomość nie jest lustrem odbijającym gotowy świat, lecz dynamicznym polem, w którym sensowność doświadczenia stale się konstytuuje. Narzędziem opisu tej konstytucji jest para pojęciowa noeza–noemat: każdy akt świadomości ma swój charakter noetyczny (tryb uświadamiania) i noematyczny korelat (przedmiot jako dany w tym trybie). Te aprioryczne korelacje — a nie empiryczne fakty — są właściwym tematem fenomenologii.
Opisanie transcendentalnego pola doświadczenia napotyka na paradoks: każdy dostępny język jest nasączony nastawieniem naturalnym i tradycją. Strategię, jaką Husserl wypracował wobec tego problemu, opisuje notatka o terminologii fenomenologicznej: unikanie wieloznacznych terminów (a priori, idea, idealność), wprowadzanie „nienaruszonych” słów (grecki eidos zamiast niemieckiego Wesen), budowanie pojęciowo wielojęzycznego dyskursu z terminologicznych żył różnych tradycji. Strukturalny wymiar tego problemu analizuje Eugen Fink w swojej koncepcji paradoksu fenomenologii: dyskurs fenomenologiczny może mówić tylko w formie wskazówek (anzeigende Form), nie obiektywnych twierdzeń — co łączy go z Heideggerowskim wskazaniem formalnym i Merleau-Ponty’ego „językiem pośrednim”.
Myślenie Husserla nie przybrało formy gotowego systemu — żył jako nieustanny proces pisania na żywo. To sprawia, że jego spuścizna ma charakter tego, co de Warren nazywa obiektem rozproszonym: dziesiątki tysięcy stron manuskryptów, których każda nowa edycja serii Husserliana jest jednocześnie nowym odczytaniem. Paradoksalnie — im bardziej zbliżamy się do „prawdziwego” Husserla, tym wyraźniej widzimy żywą wielość i skomplikowanie jego myślenia.
Projekt Husserla wywołał spory już za jego życia. Ingarden bronił realizmu, Scheler rozwijał etykę wartości, Heidegger przekształcił pytanie o subiektywność w pytanie o bycie, Levinas skierował fenomenologię ku etyce inności. Pytanie „czym jest fenomenologia?” pozostało nierozdzielne od pytania „czym jest filozofia?“.
Nicolas de Warren zaproponował interpretacyjną ramę: fenomenologia jest „filozofią mniejszą” w sensie Deleuze’owsko-Guattariańskim — operuje w wielkim języku tradycji filozoficznej, ale deterytorializuje go od środka przez redukcję i nową terminologię. Aby zrozumieć to porównanie, warto sięgnąć do samego pojęcia literatury mniejszej i jej „silnego współczynnika deterytorializacji”.
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium