Subiektywność transcendentalna (Husserl)
Abstract
Subiektywność transcendentalna jest u Husserla odkryciem źródła, w którym świat osiąga swój sens bycia. Przeprowadzenie epoché — zawieszenia generalnej tezy nastawienia naturalnego — odsłania tę subiektywność jako „pierwotne pole wszelkiego rozumu i form rozumu”. Nie jest ona psychologicznym podmiotem istniejącym w świecie: jest tym, w czym i przez co świat uzyskuje sens bycia jako świat. Projekt opisu subiektywności transcendentalnej — jej „alfabetu” — stanowi postkantowską transformację sokratejskiego ideału samowiedzy.
Odkrycie przez redukcję
Subiektywność transcendentalna nie jest dana bezpośrednio w nastawieniu naturalnym. Ujawnia się dopiero po przeprowadzeniu redukcji fenomenologicznej: zawieszeniu przekonania o naturalnym istnieniu świata nie po to, by świat zanegować, lecz by odsłonić transcendentalną subiektywność jako jego konstytutywne źródło.
Husserl opisuje to odkrycie jako dotarcie do „abecadła” lub „alfabetu” subiektywności — warunków możliwości samej subiektywności (jak może w ogóle coś uświadamiać) oraz warunków możliwości wszelkiej przedmiotowości (jak przedmioty mogą być dane z określonym sensem). Jest to równocześnie projekt samowiedzy: filozofia jako namysł nad możliwością rozumu jako takiego.
Subiektywność a świat
Subiektywność transcendentalna jest tym, w czym otwartość świata osiąga swój sens bycia jako świat intelligibilny — jako świat uporządkowanego doświadczenia. Nie znaczy to, że subiektywność tworzy świat w sensie idealistycznym: Husserl wielokrotnie dystansował się od takiego odczytania. Chodzi o to, że sensowność świata, jego bycie-jako-świat-dla-nas, jest wynikiem konstytutywnego dokonania świadomości.
Subiektywność transcendentalna obejmuje aprioryczne korelacje możliwych sposobów świadomości z możliwymi przedmiotami doświadczenia. Każdy akt świadomości ma swój charakter noetyczny (tryb uświadamiania: percepcja, pamięć, wyobraźnia, ocena itp.) i noematyczną treść (przedmiot intencjonalny jako uchwycony w tym trybie). Korelacje noeza–noemat są aprioryczne: nie są empirycznie nabytymi nawykami, lecz koniecznymi strukturami możliwego doświadczenia.
Fenomenologiczna analiza zmierza do ejdetycznego opisu tych korelacji: jakie typy aktów odpowiadają jakim typom przedmiotów, jakie warunki muszą być spełnione, by dany typ przedmiotu mógł się w ogóle zjawić.
Kontekst historyczny: Kant i Sokrates
W szerokim planie historycznym subiektywność transcendentalna to postkantowska transformacja sokratejskiego ideału samowiedzy. Husserl sytuuje swój projekt jako kontynuację i radykalizację Kantowskiego pytania o warunki możliwości doświadczenia — z tą różnicą, że zamiast apriorycznych form intelektu i zmysłowości opisuje żywą konstytutywną aktywność świadomości w jej konkretnych intencjonalnych dokonaniach. Przekształcenie to Husserl analizuje w Transformacja krytycyzmu transcendentalnego (Husserl i Kant).
Motyw sokratejski: filozofia jako radykalny namysł nad samą możliwością rozumu. „Abecadło subiektywności” to programowy zamysł opisania gramatyki konstytuowania się sensu — od najniższych poziomów syntezy pasywnej po najwyższe akty rozumu teoretycznego i praktycznego.
Cytaty źródłowe
Poniższe sformułowania pochodzą ze źródła wtórnego — wykładów komentujących projekt Husserla; brak dostępu do polskiego przekładu Medytacji kartezjańskich ani Kryzysu:
„Odkrycie subiektywności transcendentalnej jako źródła świata przybiera formę wypowiadania jej transcendentalnego «abecadła» lub «alfabetu», gramatyki jej własnego stawania się.”
— Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium [parafraza lub tłumaczenie de Warrena — zob. Do weryfikacji]
Subiektywność transcendentalna jako „pierwotne pole wszelkiego rozumu i form rozumu”
— ibidem [parafraza — zob. Do weryfikacji]
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: cytat „pierwotne pole wszelkiego rozumu”] — brak lokalizacji w pierwotnym tekście Husserla; formuła pochodzi z opracowania de Warrena; należy zidentyfikować odpowiedni passus w Medytacjach kartezjańskich lub Kryzysie nauk europejskich
- [do weryfikacji: stosunek Husserla do idealizmu] — problem wielokrotnie dyskutowany w literaturze; stanowisko Husserla niejednoznaczne między różnymi fazami jego twórczości
Źródła
- E. Husserl, Medytacje kartezjańskie (1931) — poziom 1; dostęp pośredni
- E. Husserl, Kryzys nauk europejskich i transcendentalna fenomenologia (1936/1954) — poziom 1; dostęp pośredni
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium — poziom 3
husserl-intencjonalnosc subiektywnosc-transcendentalna evergreen