Konstytucja (Husserl)
Abstract
Konstytucja (Konstitution) to centralny termin fenomenologii Husserla oznaczający proces, w którym sens przedmiotowy kształtuje się w aktach subiektywności transcendentalnej. Konstytucja nie jest kreacją bytu: przedmioty istnieją niezależnie od świadomości. Konstytucja dotyczy ich sensu — tego, jak i jako co są dane. Proces ten obejmuje syntezy pasywne i aktywne, retencje i protencje, sedymentację habitusów oraz struktury horyzontowe; wynik to nie przedmiot jako taki, lecz identyczny przedmiot jako dany dla świadomości. Każdy region przedmiotowy — rzeczy fizyczne, inne podmioty, wartości, twory kultury — ma własną aprioryczną strukturę konstytutywną.
Konstytucja a idealizm
Pojęcie konstytucji jest punktem, w którym fenomenologia Husserla bywa mylnie odczytywana jako subiektywny idealizm. Husserl wielokrotnie precyzował: konstytucja nie znaczy, że świadomość wytwarza lub stwarza przedmioty. Świat jako całość bytu nie jest produktem świadomości.
Konstytucja dotyczy wyłącznie sensowości — bycia-jako-coś-dla-nas. „Dom” jako identyczny przedmiot nie jest tworzony przez percepcję: percepcja konstytuuje dom jako dany w ten a ten sposób — z określonym sensem, przynależnością do pewnego regionu, zestawem pustych intencji co do jego niezajrzanych stron. Ten sam dom dany w trybie percepcji, w trybie wspomnienia i w trybie wyobraźni ma ten sam przedmiot, lecz inny noematyczny sens — inny sposób dania.
Warstwy procesu konstytutywnego
Konstytucja nie jest jednorazowym aktem, lecz warstwowym procesem rozciągniętym w czasie i sedymentującym się w habitusach:
Syntezy pasywne — zachodzą pre-refleksyjnie, poniżej czynnej uwagi: kojarzenie, kontrast, nakrywanie się podobnych treści. Fundament, na którym opierają się syntezy aktywne. Husserl analizuje je szczegółowo w Analizach syntezy pasywnej.
Retencja i protencja — w każdym aktualnym momencie świadomości współobecne są retencja (właśnie-miniona faza) i protencja (antycypacja nadchodzącej). Dzięki temu percepja domu nie jest serią izolowanych migawek: przebiega jako ciągły strumień z wewnętrzną spoistością czasową. Czas wewnętrzny jest warunkiem możliwości wszelkiej konstytucji.
Syntezy aktywne — czynne akty uwagi, identyfikacji, porównywania, predykacji. Fundują konstytucję wyższego rzędu: pojęć, sądów, teorii naukowych, wytworów kultury.
Sedymentacja i habitusy — dokonania konstytutywne nie znikają; sedymentują się jako nabyty habitus, który kształtuje dalsze doświadczenie. Stąd konstytucja ma historię: każde nowe doświadczenie rozgrywa się na tle sedimented sensów.
Regiony konstytucji
Każdy region przedmiotowy ma własną aprioryczną strukturę konstytutywną — własne a priori regionalne:
- Rzeczy fizyczne: konstytuowane przez kinestezje (ruchy ciała) i adumbracje; nigdy nie dane w pełni, zawsze aspektowo
- Inne podmioty (intersubiektywność): konstytuowane przez Einfühlung (wczucie) — szczególny tryb intencjonalności, który przekracza solipsyzm i funduje obiektywność świata wspólnego
- Świat kulturowy (Lebenswelt): konstytuowany przez sedimented akty generacji — tradycja, instytucje, narzędzia niosą sedymentowane sensy konstytutywne
Konstytucja intersubiektywności jest kluczowa: obiektywność — bycie-tym-samym-dla-wszystkich — nie jest czymś zastanym, lecz konstytutywnym osiągnięciem wspólnotowego życia świadomości.
Cytaty źródłowe
Brak bezpośredniego dostępu do tekstu pierwotnego; poniżej parafraza na podstawie literatury wtórnej:
„Świat jako inteligibilny porządek doświadczenia nie jest brutalnie dany, lecz konstytuuje się w aktach subiektywności. […] otwartość świata osiąga swój sens bycia jako świat intelligibilny, czyli jako świat uporządkowanego doświadczenia.”
— Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium [parafraza/tłumaczenie — zob. Do weryfikacji]
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: dokładne brzmienie Husserlowskiej definicji konstytucji] — kluczowe passus w Ideach I §§ 55, 86, 97–98 i w Analizach syntezy pasywnej; dostęp pośredni przez literaturę wtórną
- [do weryfikacji: relacja konstytucji do idealizmu] — problem sporny w literaturze; zob. Carr, Phenomenology and the Problem of History; Zahavi, Husserl’s Phenomenology
Źródła
- E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, t. I (1913), §§ 55, 86, 97–98 — poziom 1; dostęp pośredni
- E. Husserl, Analizy syntezy pasywnej (wyd. Husserliana XI) — poziom 1; dostęp pośredni
- E. Husserl, Medytacje kartezjańskie (1931), §§ 44–55 (intersubiektywność) — poziom 1; dostęp pośredni
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium — poziom 3