Deleuze i Guattari — literatura mniejsza
Abstract
„Literatura mniejsza” (une littérature mineure) to pojęcie wprowadzone przez Gillesa Deleuze’a i Félixa Guattariego w eseju o Kafce (1975). Nie oznacza literatury języka mniejszościowego, lecz użycie języka większości — języka dominującego, hegemoniami naznaczonego — w sposób go wywracający od środka. Kluczową cechą jest „silny współczynnik deterytorializacji”: literatura mniejsza odrywa język od jego utrwalonych terytoriów znaczeniowych, stwarzając nowe możliwości wyrazu. Nicolas de Warren zastosował to pojęcie do fenomenologicznego projektu Husserla: fenomenologia jako „filozofia mniejsza” operuje w wielkim języku tradycji filozoficznej, deterytorializując go przez redukcję i nową terminologię.
Dla Deleuze’a i Guattariego „literatura mniejsza nie jest literaturą mniejszego języka, lecz literaturą, która to, co mniejsze, ujmuje w wielkim języku”. Innymi słowy: nie chodzi o pisanie w języku mniejszości (choć Kafka — Żyd piszący po niemiecku w Pradze — jest emblematycznym przypadkiem), lecz o specyficzny stosunek do języka dominującego.
Trzy cechy literatury mniejszej:
- Silny współczynnik deterytorializacji: język jest wyrwany ze swoich zwyczajowych skojarzeń, terytoriów semantycznych, stabilizacji. Składnia jest naciągana, słowa tracą swoje miękkie miejsca.
- Wszystko jest polityczne: w wielkim języku jednostkowe sprawy mogą być prywatne; w języku mniejszej każde indywidualne twierdzenie staje się zaangażowaniem kolektywnym.
- Wszystko ma wartość kolektywną: literatura mniejsza nie mówi w imieniu ustalonego kolektywu, lecz sama tworzy warunki dla nowej wspólnoty, która jeszcze nie istnieje.
Deterytorializacja to jedno z kluczowych pojęć całej filozofii Deleuze’a i Guattariego (Anti-Oedipus, 1972; A Thousand Plateaus, 1980). Terytorium to utrwalony, skodyfikowany obszar znaczenia, identyczności, funkcji. Deterytorializacja to oderwanie od terytorium — przepływ, który rozszczelnia utrwalone kody.
W kontekście języka: słowo jest sterytorlizowane, gdy ma jedno, ustalone, społecznie unormowane znaczenie. Jest deterytorializowane, gdy użyte zostaje w sposób, który wytrąca je z tego utrwalonego miejsca — nadając mu nowe napięcie, kierując ku doświadczeniu, które wykracza poza normę.
Nicolas de Warren proponuje, by pojęcie literatury mniejszej służyło do opisu fenomenologicznego dyskursu Husserla. Husserl operuje w „wielkim języku” tradycji filozoficznej (terminologia kantowska, kartezjańska, leibnizjańska, brentanowska), lecz poprzez metodologiczną redukcję wprowadza w ten język „silny współczynnik deterytorializacji”: tradycyjne terminy są zastępowane przez nowo otwarte pole doświadczenia transcendentalnego, stare słowa zyskują nowe znaczenia (monada, Trieb), a nowe terminy (eidos, noeza, noemat) otwierają przestrzeń, której język naturalny nie przewidywał.
Fenomenologia jako „filozofia mniejsza” nie tworzy zupełnie nowego języka (co zresztą byłoby niemożliwe), lecz pracuje od środka języka tradycji — deterytorializując go przez redukcję i opisy nowego pola.
- „literatura mniejsza nie jest literaturą mniejszego języka, lecz literaturą, która to, co mniejsze, ujmuje w wielkim języku”
- „silny współczynnik deterytorializacji” jako kluczowa cecha literatury mniejszej
- G. Deleuze, F. Guattari, Kafka. Pour une littérature mineure (1975)
- G. Deleuze, F. Guattari, Mille Plateaux (1980)
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium
Tagi
gilles-deleuze felix-guattari inne-dziedziny-akademickie evergreen