Husserl — projekt fenomenologii transcendentalnej
Abstract
Fenomenologia transcendentalna Husserla to projekt nowej nauki fundamentalnej, której zadaniem jest radykalne przeformułowanie pytań filozoficznych — od tradycyjnych pytań ontologicznych „co jest takie-a-takie” ku pytaniom transcendentalnym o warunki, pod którymi przedmioty są w ogóle dane świadomości. Projekt ten ma wymiar zarówno teoretyczny, jak i etyczny: jest wezwaniem do radykalizmu rozumu, do widzenia rzeczy takimi, jakimi się dają, oraz do nowego rodzaju życia filozoficznego opartego na ciągłym rozjaśnianiu. W szerokim planie historycznym Husserl łączy transcendentalny krytycyzm Kanta z leibnizjańską wizją nauki uniwersalnej, zakorzenioną zarazem w brentanowskiej tradycji refleksji nad intencjonalnością.
Pytanie wiodące całej filozofii Husserla brzmi: jak doświadczenie jest w ogóle „możliwe do pomyślenia” — ujęte jako możliwość bycia poznanym? Husserl nie akceptuje tradycyjnych odpowiedzi, bo uważa, że filozofia nie rozumie jeszcze, co oznacza właściwie pytać. Fenomenologia jest dlatego przede wszystkim protestem przeciw „fałszywym prawom (i pokusom) myślenia, które sugerują, że wiemy, jak odpowiedzieć na pytania, podczas gdy w rzeczywistości nie rozumiemy jeszcze, co oznacza pytać”.
Cierpliwa praca fenomenologiczna polega na przekształcaniu pytań z formy ontologicznej w formę transcendentalną: zamiast pytać „czym jest spostrzeżenie?”, pyta się: jak i pod jakimi warunkami przedmiot o określonym sensie bycia jest dany świadomości właśnie jako przedmiot spostrzeżenia?
Husserl chciał stworzyć „nowy rodzaj naukowego zrozumienia” (eine neuartige Wissenschaftlichkeit) i nową formę życia filozoficznego. Czysta fenomenologia ma „unikalną pozycję w stosunku do wszystkich innych nauk” — jest „podstawową nauką filozoficzną”, a jej istotna nowość wynika z zasadniczej swoistości, „obcej naturalnemu myśleniu”. Dlatego, jak pisał, dopiero w jego czasach zaczęła dojrzewać.
Husserl ostro krytykuje stan sobie współczesnej filozofii: zamiast jednej żywej filozofii istnieje „rozrastająca się bez granic, na pewno literacka, ale nie mająca poważnego naukowego znaczenia, filozoficzna literatura” — pseudoreferowanie, pseudokrytykowanie, pozór poważnego współfilozofowania.
Radykalizm Husserla ma naturę zarówno teoretyczną, jak i etyczną. Nawiązuje do kartezjańskiego przekonania, że „trzeba raz w życiu z gruntu wszystko obalić i na nowo rozpocząć od pierwszych podstaw”. Jest to wezwanie do porzucenia przyzwyczajeń myślenia zakorzenionych w „generalnej tezie nastawienia naturalnego” — całości historycznie złożonych gramatyk dyskursu filozoficznego.
Filozofia jako powołanie oznacza dla Husserla kultywowanie rozjaśniania: „Refleksja filozoficzna jest kultywowaniem rozjaśniania; gdy ten rytuał staje się formą życia, rozjaśnianie staje się powołaniem filozofa, wezwaniem do odpowiedzialności widzenia i widzenia znowu”.
W szerokim kontekście historycznym transcendentalna nauka Husserla o subiektywności jako „pierwotnym polu wszelkiego rozumu i form rozumu” stanowi postkantowską transformację pierwotnego sokratejskiego ideału filozofii jako samowiedzy. Fenomenologia pyta nie tylko o warunki wiedzy o świecie, ale — w refleksji nad subiektywością transcendentalną — o warunki możliwości samej subiektywności.
Kontrowersyjność projektu Husserla ujawniła się najwyraźniej przy przejściu do fenomenologii transcendentalnej w Ideach I. Pytanie o istotę fenomenologii stało się nierozłączne od pytania o istotę filozofii. Krytycy transcendentalnego zwrotu to m.in. Roman Ingarden, Max Scheler, Martin Heidegger (polemiczne wykłady z Marburga) i Emmanuel Levinas.
- „W filozofii utracono ducha radykalizmu” (Husserl, VIII, 10)
- „Czysta fenomenologia, do której tutaj dążymy, […] jest wesentlich neue Wissenschaft, die aufgrund ihrer prinzipiellen Eigentümlichkeit dem natürlichen Denken fernliegt” (Idee I, s. 3)
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium