Recepcja i krytyka transcendentalnego zwrotu Husserla
Abstract
Przejście Husserla do fenomenologii transcendentalnej — ogłoszone w Ideach I (1913) — wywołało ostre spory wśród jego uczniów i kontynuatorów. Krytycy zarzucali mu porzucenie wczesnego realizmu fenomenologicznego na rzecz idealizmu transcendentalnego, który rzekomo sprzeniewierzał się pierwotnemu programowi powrotu do rzeczy samych. Głównymi postaciami sporu są: Roman Ingarden, Max Scheler, Martin Heidegger i Emmanuel Levinas — każdy z nich rozwinął własną alternatywę wobec transcendentalizmu Husserla.
Wczesne dzieło Husserla — Badania logiczne (1900–1901) — odczytywano powszechnie jako projekt realistyczny: fenomenologia miała opisywać akty świadomości i ich korelatywne przedmioty bez idealistycznych implikacji. Opublikowanie Idei w 1913 roku zaskoczyło wielu uczniów göttingeńskich: Husserl jawnie przyjął stanowisko idealizmu transcendentalnego, ogłaszając subiektywność transcendentalną jako absolutną podstawę wszelkiego bytu.
Pytanie, które stanęło przed środowiskiem fenomenologicznym: czy transcendentalizm Husserla jest rozwinięciem fenomenologicznego projektu, czy jego zaprzeczeniem?
Roman Ingarden (uczeń Husserla z Getyngi i Fryburga) przez całe życie prowadził z nim polemikę w sprawie idealizmu. Ingarden twierdził, że Husserlowski idealizm transcendentalny jest niezgodny z fenomenologiczną metodą i prowadzi do sprzeczności: jeśli świat jest konstytuowany przez świadomość transcendentalną, to zarówno świadomość, jak i ciało ludzkie (jako przedmioty możliwego doświadczenia) są jej wytworami — co podważa spójność całego projektu. Ingarden bronił realizmu ontologicznego, odróżniając bytową zależność sensu od bytowej niezależności realnego świata.
Max Scheler rozwinął fenomenologię w stronę materialnej etyki wartości i fenomenologii osoby, nie podążając za transcendentalnym zwrotem Husserla. W Fenomenologii i teorii poznania podejmował polemikę z Husserlem, broniąc realizmu i sprzeciwiając się redukcji egzystencjalnych twierdzeń do warunków możliwości doświadczenia.
Heidegger — asystent i bliski współpracownik Husserla, jego następca na katedrze we Fryburgu — prowadził polemikę głębszą. W polemicznych wykładach z Marburga (1925–1928) przekształcił pytanie o subiektywność transcendentalną w pytanie o sens bycia (Seinsfrage). Dla Heideggera Husserlowski projekt fenomenologii transcendentalnej pozostawał więziony w obrębie podmiotowo-przedmiotowej struktury filozofii nowożytnej. Fenomenologia powinna pytać o bycie jako takie — o to, że i jak cokolwiek w ogóle jest — nie zaś o warunki możliwości doświadczenia przez subiektywność.
Fundamentalne bycie (Dasein) Heideggera nie jest subiektywością transcendentalną Husserla: Dasein jest zawsze już w świecie (In-der-Welt-sein), przed wszelką refleksją. Zob. Jestestwo - Przebywanie (Dasein) (Heidegger).
Emmanuel Levinas, który przyszedł do Husserla przez Medytacje kartezjańskie, rozwinął projekt fenomenologiczny w stronę radykalnej etyki inności. Recenzja Levinasa (La théorie de l’intuition dans la phénoménologie de Husserl, 1930) była jedną z pierwszych rzetelnych recepcji Husserla we Francji. Levinas stopniowo odchodził od husserlowskiej konstytucji ku etyce twarzą w twarz — twierdząc, że Inny nie jest konstytutywnym korelatem mojej intencjonalności, lecz tym, co przychodzi przed konstytucją.
Paradoksalnie, właśnie napięcie między Husserlem a jego krytykami okazało się najbardziej twórcze: pytanie „czym jest fenomenologia?” — nieoddzielne od „czym jest filozofia?” — nadal generuje nowe projekty. Spuścizna Husserla nie jest zamkniętym systemem, lecz stale otwartym polem problemów.
- Pytanie „czym jest fenomenologia?” jest nierozdzielne od pytania „czym jest filozofia?”
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium
- R. Ingarden, Spór o istnienie świata
- E. Levinas, La théorie de l’intuition dans la phénoménologie de Husserl (1930)