Intencjonalność (Husserl)
Abstract
Intencjonalność — własność świadomości polegająca na tym, że jest ona zawsze świadomością czegoś — stanowi strukturalną oś całej fenomenologii Husserla. Przejął on tę ideę od Brentana, lecz radykalnie ją przekształcił: od deskryptywno-psychologicznej analizy aktów ku transcendentalnemu opisowi konstytucji sensu. Intencjonalność nie jest statyczną relacją między gotowym podmiotem a gotowym przedmiotem, lecz dynamicznym procesem, w którym sens przedmiotu kształtuje się w aktach subiektywności transcendentalnej. Każdy akt intencjonalny przebiega na tle horyzontów wewnętrznego i zewnętrznego; świat nie jest sumą gotowych przedmiotów, lecz otwartym horyzontem możliwych doświadczeń.
Intencjonalność (Brentano)
Intencjonalność (Brentano)
Franz Brentano w Psychologii z empirycznego punktu widzenia (1874) zdefiniował intencjonalność jako kryterium odróżniające zjawiska psychiczne od fizycznych: zjawiska psychiczne charakteryzuje „intencjonalna inkluzja przedmiotu” (intentionale Inexistenz des Objekts) — każde przeżycie psychiczne odnosi się do czegoś, jest skierowane na przedmiot.
Brentano rozumiał to deskryptywno-psychologicznie: intencjonalność opisuje fakty życia psychicznego w jego empirycznej rzeczywistości. Nie pytał o transcendentalne warunki możliwości tej relacji.
Taksonomia aktów psychicznych Brentana (wyobrażenia, sądy, uczucia) stała się bezpośrednim punktem wyjścia dla teorii uczuć Meinonga — zob. Uczucia wyobrażeniowe i przekonaniowe (Meinong).
Łącze do oryginału
Przekształcenie intencjonalności Brentana
Husserl — idąc za krytyką psychologizmu, którą sam przeprowadził w Badaniach logicznych — odchodzi od psychologicznej interpretacji intencjonalności. Intencjonalność nie jest własnością aktów psychologicznego podmiotu istniejącego w świecie, lecz strukturą subiektywności transcendentalnej.
Kluczowe przesunięcie dotyczy statusu przedmiotu intencjonalnego. To, co Brentano opisywał jako immanentną treść aktu (przedmiot intencjonalny jako składnik samego aktu psychicznego), Husserl zastępuje ideą noematycznego sensu: przedmiot intencjonalny jest idealnym korelatem aktu — nie tkwi „w” akcie, lecz jest mu nadany jako sens przez strukturę noetyczno-noematyczną. Dzięki temu przesunięciu Husserl może uniknąć zarówno psychologizmu (redukcji sensu do aktów psychicznych), jak i platonizmu (hipostazy sensów jako samodzielnych bytów).
Typy aktów intencjonalnych
Husserl rozróżnia wiele typów aktów intencjonalnych, każdy z własną aprioryczną strukturą i własnym typem korelatywnego noematu:
- Percepcja (Wahrnehmung): daje przedmiot w jego cielesnej obecności, ale zawsze aspektowo — przez adumbracje (Abschattungen); żaden akt percepcji nie wyczerpuje przedmiotu
- Pamięć (Erinnerung): re-prezentacja tego, co minęło — modyfikacja percepcji, nie jej powtórzenie
- Wyobraźnia (Phantasie): quasi-prezentacja bez roszczenia do istnienia; przedmiot dany „jak gdyby”
- Naoczność ejdetyczna: intuicja istoty (eidos) przeprowadzana przez wariację ejdetyczną — akt fundujący poznanie a priori
- Akty emocjonalne i wolitywne: uczucia, oceny, pragnienia mają własną intencjonalność; fundują fenomenologię wartości i woli
Każdemu typowi aktu odpowiada aprioryczny typ noematycznego korelatywu — tej korelatywności nie można rozerwać.
Struktura horyzontowa
Każdy akt intencjonalny przebiega na tle dwóch horyzonów:
Horyzont wewnętrzny to puste intencje dotyczące dalszych właściwości aktualnie danego przedmiotu — tego, co nie jest teraz dane, lecz antycypowane jako „dostępne przy dalszym poznaniu”. Horyzont zewnętrzny to wszystko, co nie jest aktualnym przedmiotem uwagi, lecz współpresent jako tło lub jako świat w ogóle.
Świat nie jest sumą przedmiotów, lecz nieskończonym horyzontem możliwych doświadczeń — ich ostatecznym nośnikiem sensu. Analiza horyzontowa prowadzi bezpośrednio do pojęcia Lebenswelt jako przedteoretycznej podstawy wszelkiego doświadczenia.
Przykład z percepcji: spostrzegany dom nie jest dany jako gotowy, kompletny. Percepcja przebiega w czasie, kumulując strony, aspekty, retencje i protencje. „Dom” jako identyczny przedmiot jest syntezą konstytutywnych dokonań świadomości — wynikiem konstytucji.
Cytaty źródłowe
Fragment poniżej pochodzi ze źródła wtórnego omawiającego wykłady Husserla i oddaje Husserlowski projekt intencjonalności jako transcendentalny:
„Odkrycie subiektywności transcendentalnej jako źródła świata przybiera formę wypowiadania jej transcendentalnego «abecadła» lub «alfabetu», gramatyki jej własnego stawania się.”
— Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium [parafraza kontekstu — zob. Do weryfikacji]
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: brzmienie cytatów Husserla dotyczących typów aktów] — brak dostępu do krytycznego wydania Badań logicznych i Idei I w oryginale; twierdzenia oparte na opracowaniach wtórnych i dostępnych przekładach
Źródła
- E. Husserl, Badania logiczne (1900–1901) — poziom 1; dostęp pośredni przez literaturę wtórną
- E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, t. I (1913), §§ 85–98 — poziom 1; dostęp pośredni
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium — poziom 3
- F. Brentano, Psychologia z empirycznego punktu widzenia (1874) — poziom 1; dostęp pośredni