Husserl i Kant — transformacja krytycyzmu transcendentalnego
Abstract
Husserl przejmuje od Kanta pytanie transcendentalne — o warunki możliwości wiedzy i doświadczenia — ale radykalnie przekształca jego formę i zakres. Kant pytał o formy aprioryczne (kategorie intelektu, formy zmysłowości) jako o statyczne struktury podmiotowe; Husserl pyta o dynamiczne konstytutywne dokonania subiektywności transcendentalnej w jej żywych intencjonalnych aktach. Problem wiedzy staje się problemem dania: warunki możliwości wiedzy to warunki, pod którymi przedmioty są w ogóle dane świadomości z określonym sensem. Fenomenologia transcendentalna jest tym samym postkantowskim projektem, który radykalizuje krytycyzm przez powrót do aktywności świadomości jako żywego źródła sensu.
Kant i Husserl podzielają fundamentalne pytanie: jak możliwa jest obiektywna wiedza? Obaj odrzucają naiwny realizm (świat dany gotowy, bez udziału podmiotu) i naiwny idealizm (świat jako twór subiektywny). Obaj szukają warunków możliwości — struktur, które umożliwiają spotkanie podmiotu i przedmiotu.
U Kanta: synteza transcendentalna. Podmiot nakłada formy aprioryczne (czas, przestrzeń, kategorie) na chaotyczny materiał wrażeń zmysłowych, produkując możliwe doświadczenie. Rzecz sama w sobie (Ding an sich) pozostaje niepoznawalna.
U Husserla: transcendentalna zgodność obiektywności wiedzy i subiektywności doświadczenia. Warunki możliwości wiedzy = warunki, pod którymi przedmioty doświadczenia są w ogóle dane świadomości. Nie ma jednak kantowskiej „rzeczy samej w sobie” — sens bycia jest zawsze sensem dla świadomości, konstytuowanym w aktach intencjonalnych.
Statyczność vs. dynamiczność. Kantowskie formy aprioryczne są stałymi strukturami podmiotowości. Husserlowska analiza jest dynamiczna: opisuje żywe dokonania subiektywności, w których sens konstytuuje się akt po akcie, z zachowaniem ciągłości przez retencje, protencje i syntezy pasywne.
Kategorie vs. intencjonalność. Kant analizuje intelekt przez pojęcia. Husserl analizuje świadomość przez intencjonalność: każde przeżycie jest przeżyciem czegoś — niezależnie od tego, czy jest to spostrzeżenie, wyobrażenie, życzenie czy ocena.
Obcinanie transcendencji vs. jej fenomenologiczne ugruntowanie. Kant wyłącza rzeczy same w sobie z pola poznania. Husserl na powrót wchodzi w zagadnienie transcendencji — ale jako fenomenologicznego problemu konstytucji sensu transcendencji, nie jako pytania metafizycznego.
Epistemologia a nauka o subiektywności. Kant tworzy epistemologię jako teorię sądu i kategorii. Husserl tworzy naukę o całości subiektywności transcendentalnej — z jej przeżyciami, aktami, horyzontami, czasowością, intersubiektywnością.
Kantowska odpowiedź na sceptycyzm Hume’a polegała na pokazaniu, że kategorie stosowane do doświadczenia są prawomocne z koniecznością transcendentalną. Husserlowska odpowiedź jest inna: sceptycyzm pojawia się wtedy, gdy stawia się pytania w nastawieniu naturalnym, nie rozumiejąc ich transcendentalnej podstawy. Fenomenologiczne rozjaśnienie dania usuwa grunt spod sceptycyzmu — nie przez argument, lecz przez opis.
Krytycy zwrotu transcendentalnego Husserla (Roman Ingarden, Max Scheler) zarzucali mu, że popada w idealizm transcendentalny sprzeczny z fenomenologicznym realizmem wczesnych badań logicznych. Heidegger przekształcił pytanie o subiektywność transcendentalną w pytanie o sens bycia (Seinsfrage), odrzucając Husserlowski podmiotowy punkt wyjścia. Levinas rozwinął fenomenologię w stronę etyki i inności.
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium
- I. Kant, Krytyka czystego rozumu
- E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, t. I