Fenomenologia jako filozofia mniejsza — de Warren
Abstract
Nicolas de Warren proponuje odczytanie fenomenologicznego projektu Husserla przez pryzmat Deleuze’owsko-Guattariańskiego pojęcia „literatury mniejszej”: fenomenologia jest „filozofią mniejszą” nie w sensie mniej znaczącej, lecz w sensie filozofii, która operuje w wielkim języku tradycji, deterytorializując go od środka. Metodologiczna redukcja działa jako silny współczynnik deterytorializacji: zastępuje tradycyjne terminy przez nowo otwarte pole doświadczenia transcendentalnego, wytrącając dyskurs z utrwalonych miejsc znaczeniowych — i w ten sposób tworzy przestrzeń dla tego, co dotąd nie dało się powiedzieć.
Pytanie de Warrena nie dotyczy treści fenomenologii, lecz jej dyskursywnego sposobu istnienia: jak Husserl mówi? Jaką formę przyjmuje jego wezwanie do własnej mowy? Odpowiedź szuka w strukturalnej analogii z literaturą mniejszą Deleuze’a i Guattariego — a nie dlatego, że Husserl był „małym” filozofem, lecz dlatego, że jego projekt ma specyficzny stosunek do języka, który ta kategoria dobrze opisuje.
W fenomenologii Husserla kluczowym narzędziem deterytorializacji jest metodologiczna redukcja. Epoché zawiesza generalne założenia nastawienia naturalnego — i w ten sposób „odrywa” pojęcia od ich naturalnych terytoriów semantycznych. Słowo „przedmiot” nie odsyła już do rzeczy w świecie, lecz do przedmiotu intencjonalnego; „świadomość” nie jest psychologiczną własnością człowieka, lecz polem transcendentalnym; „czas” nie jest obiektywnym porządkiem zdarzeń, lecz strumieniem świadomości czasu.
Każdy z tych ruchów to deterytorializacja: termin zostaje oderwany od swojego utartego terytorium i wciągnięty w nowy kontekst — kontekst transcendentalny.
Paradoksalnie, deterytorializacja dokonuje się przez reterytorializację na nowym terenie: stare terminy z różnych tradycji (monada, Trieb, idea, ego transcendentalne) zostają przeszczepione do fenomenologicznego pola i tym samym zyskują nowe znaczenia, nie tracąc echa swoich poprzednich obszarów. Tworzą to, co de Warren nazywa pojęciowo wielojęzykowym dyskursem fenomenologii.
De Warren wskazuje na trzy warstwy, na których działa ten mechanizm:
- Redukcja metodologiczna jako deterytorializacja języka tradycji — metoda filozoficzna jest zarazem językowym eksperymentem
- Wielojęzyczność terminologiczna — fenomenologia buduje swój dyskurs z wielości tradycji, nie zamykając się w żadnej z nich; jest nomadyczna pojęciowo
- Paradoks wyrażenia (Fink) — fenomenologia nie może w pełni powiedzieć tego, co widzi; jej dyskurs jest zawsze wskazaniem, nie obiektywną doktryną — to też jest cechą literatury mniejszej: mówić to, czego język większości nie przewiduje
Odczytanie fenomenologii przez kategorię literatury mniejszej ma dwa skutki. Po pierwsze, tłumaczy formę husserlowskiej filozofii: niekończące się przeformułowania, powroty, manuskrypty zamiast systemu — filozofia jako żywa praxis, nie gotowy budynek. Po drugie, sytuuje Husserla w szerszym kontekście myślenia o języku filozoficznym i jego granicach — obok Heideggera (wskazanie formalne), Merleau-Ponty’ego (język pośredni) i Wittgensteina (granice języka jako granice świata).
- Dla Deleuze’a i Guattariego „literatura mniejsza nie jest literaturą mniejszego języka, lecz literaturą, która to, co mniejsze, ujmuje w wielkim języku”
- „współczynnik deterytorializacji […] na poziomie metodologicznym redukcja, która […] działa poprzez zastąpienie tradycyjnych terminów przez nowo otwarte pole doświadczenia transcendentalnego”
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium