Husserl — problem dania i możliwość wiedzy
Abstract
Husserlowska transformacja pytania epistemologicznego polega na przejściu od ontologicznego „co jest X?” do transcendentalnego pytania o danie (niem. Gegebenheit): jak i pod jakimi warunkami przedmioty o określonym sensie bycia są w ogóle dane świadomości? Problem wiedzy staje się tym samym problemem warunków możliwości doświadczenia — co zbliża Husserla do Kanta, lecz z istotnym przesunięciem akcentu w stronę opisu aktów subiektywności. Fundamentalne przekonanie: doświadczyć czegoś można jedynie w sposób znaczący, a więc czegoś, o czym wiemy, że ma dla nas jakieś znaczenie.
Husserl cierpliwie przekształca podstawowe pytania filozoficzne ujęte w tradycyjnej formie ontologicznej („co jest takie-a-takie”) w transcendentalne pytania o danie (Gegebenheit), a więc o to, jak i pod jakimi warunkami przedmioty o określonym sensie bycia tak-a-tak są w ogóle dane świadomości:
- ów przedmiot spostrzeżenia jako ten-a-ten
- ów przedmiot wyobrażony jako ten-a-ten
- ów przedmiot wyobrażony jako ten-a-ten itd.
Każdy typ aktywności świadomości ma swój właściwy sposób „dawania” przedmiotów, i to właśnie te sposoby — a nie same przedmioty w ich bytowej niezależności — stanowią właściwy temat fenomenologii.
W sposób przywodzący na myśl Kanta, fenomenologia transcendentalna Husserla przekształca problem wiedzy w problem dania, wykorzystując transcendentalną zgodność obiektywności wiedzy i subiektywności doświadczenia. Warunki możliwości wiedzy rozumiane są jako te, pod którymi przedmioty doświadczenia są w ogóle dane świadomości. Można doświadczyć czegoś jedynie w sposób znaczący (meaningfully), a więc czegoś, o czym można wiedzieć, że ma dla nas jakieś znaczenie (meaning).
Kluczowe przesunięcie wobec Kanta: Husserl nie szuka form apriorycznych (kategorii intelektu), które nakłada podmiot na chaotyczne dane zmysłowe, lecz opisuje to, jak sensy bytowe konstytuują się w aktach intencjonalnej świadomości.
W sposób przywodzący na myśl Leibniza — „najmniej docenionego ze źródeł historycznych fenomenologii” — transcendentalna krytyka Husserla ustala „duchową przestrzeń” (geistige Raum) lub obszar rozumu. Obszar ten określa się przez systematyczne i ejdetyczne rozjaśnienie regionów ontologicznych, opartych na intuicyjnym ujmowaniu apriorycznych form doświadczenia jako skorelowanych z konstytutywnymi aktami subiektywności transcendentalnej.
Husserl łączy więc:
- transcendentalny krytycyzm Kanta (warunki możliwości doświadczenia)
- leibnizjańską wizję mathesis universalis i characteristica universalis (jednorodny, uniwersalny dyskurs filozofii naukowej jako „teorii wszelkich teorii”)
W nawiązaniu do Brentana refleksja fenomenologiczna ponownie określa — poprzez refleksyjne opisy konstytutywnego dokonania subiektywności w kontekście jej intencjonalnych przedmiotów doświadczenia — transcendentalny obszar rozumu. Husserl nazywa go „obszarem doświadczenia transcendentalnego”.
Doświadczenie można zawsze opisać pod kątem korelatywnej pary: aktów świadomości (noeza) i ich intencjonalnych przedmiotów (noema). Fenomenologiczny opis tej pary — w jej apriorycznej strukturze — jest właśnie rekonstrukcją doświadczenia na zasadach rozumu.
- „Jak doświadczenie jest w ogóle «możliwe do pomyślenia», ujęte jako możliwość bycia poznanym”
- „Warunki możliwości wiedzy rozumiane są jako te, pod którymi przedmioty doświadczenia są w ogóle dane świadomości”
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium