Noeza i Noemat (Husserl)
Abstract
Noeza i noemat to para pojęć wprowadzona w Ideach I, opisująca strukturę intencjonalnego aktu świadomości od strony podmiotowej (noeza) i przedmiotowej (noemat). Noeza to akt świadomości w jego konkretnym, psychicznym przebiegu — z rylami (hyletycznym materiałem zmysłowym) i animującymi intencjami; noemat to idealny, sensowy korelat tego aktu — przedmiot jako uchwycony w tym określonym trybie. Rozróżnienie pozwala na fenomenologiczny opis intencjonalności bez popadania ani w psychologizm (czysta analiza aktów psychicznych), ani w platonizm (czyste byty idealne).
Noeza (noesis, gr. myślenie, poznanie) to akt świadomości rozpatrywany od strony podmiotowej: konkretny, czasowo rozciągnięty przebieg przeżycia, w którym coś jest uświadamiane. Na noezę składają się:
- hyletyczny materiał zmysłowy (Hyle): surowe dane odczuciowe, jeszcze nie uformowane znaczeniowo
- intencjonalna animacja: czynnik nadający hyletycznemu materiałowi sens i kierując akt ku przedmiotowi
Noeza jest mnogostronna: spostrzeżenie, przypomnienie, wyobrażenie, osąd, ocena, pragnienie — to różne typy noezy, każda z własną aprioryczną strukturą.
Noemat (noema) to idealny, sensowy korelat noetycznego aktu. Nie jest tym samym co fizyczny przedmiot w świecie ani co subiektywne wyobrażenie: jest przedmiotem jako danym w ten a ten sposób — z określoną treścią noematyczną, aspektem, trybem prezentacji.
Centralnym składnikiem noematu jest noematyczny sens (noematischer Sinn): to, co akt ujmuje jako „ten-a-ten przedmiot”. Sens ten określa identyczność przedmiotu przez zmienność aktów (ten sam przedmiot może być ujmowany z różnych aspektów, w różnych trybach).
Poza sensem noemat posiada też pozycję egzystencjalną (Seinssetzung): to, czy przedmiot jest ujmowany jako realny, jako fikcyjny, jako możliwy itd.
Kluczowa teza Husserla: każdemu typowi noetycznego aktu odpowiada aprioryczny typ noematycznego korelatywu. Tej korelatywności nie można rozerwać: nie ma czystych aktów bez treści, nie ma treści bez aktów. Fenomenologia opisuje właśnie te korelatywne struktury.
Przykłady:
- Akt percepcji (noeza: spostrzeżenie) ↔ noema spostrzeżony przedmiot w jego aspekcie aktualnie danym
- Akt wyobraźni (noeza: wyobrażenie) ↔ noema wyobrażony przedmiot jako zmodyfikowany „quasi-obecny”
- Akt sądzenia (noeza: orzekanie) ↔ noema sąd jako sens propozycjonalny
Koncepcja noematu jest punktem wyjścia dla Husserlowskiej teorii znaczenia: znaczenie wyrażenia językowego jest strukturą noematyczną pewnego klasy aktów (aktów znaczenia). Stąd Husserl może ugruntować logikę i semantykę w fenomenologicznej analizie aktów — co jest odpowiedzią na psychologizm (nie redukujemy logiki do psychologii) i na platonizm (nie hipostazujemy znaczeń jako samodzielnych bytów).
- Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: Fenomenologia „filozofią mniejszą”, Archiwum Husserla KU Lowanium
- E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, t. I, §§ 85–98