Filozofia Krytyczna (Kant)
Abstract
Trzy Krytyki Kanta wyznaczają trzy porządki: natury, wolności i ich możliwego połączenia. Krytyka czystego rozumu bada prawodawstwo rozumu w obszarze poznania przyrody, Krytyka praktycznego rozumu — prawodawstwo wolności w obszarze moralnym, a Krytyka władzy sądzenia szuka przejścia między tymi dwiema dziedzinami. Władza sądzenia działa jako ogniwo pośrednie między intelektem a rozumem, ponieważ wiąże świat zmysłowy z możliwością wolności. W tym kontekście Kant analizuje także uczucie przyjemności i przykrości: nie jako zwykły fakt zmysłowy, lecz jako moment ujawniający stosunek podmiotu do rzeczywistości i do własnych władz poznawczych.
Immanuel Kant (1724–1804) dokonał tego, co sam nazwał „ przewrotem kopernikańskim ” w filozofii: zamiast pytać, jak podmiot dostosowuje się do przedmiotów, zapytał, jak przedmioty muszą dostosowywać się do warunków poznania podmiotu. Projekt filozofii krytycznej wyznaczają trzy dzieła — Krytyka czystego rozumu (1781/1787), Krytyka praktycznego rozumu (1788) i Krytyka władzy sądzenia (1790) — będące systematycznym badaniem władz podmiotu i granic ich prawomocnego użycia.
U Kanta architektura filozofii krytycznej nie składa się z trzech luźnych traktatów, lecz z trzech powiązanych analiz władz podmiotu. Każda z Krytyk bada inny sposób prawodawstwa rozumu, a razem mają pokazać, jak człowiek może być zarazem istotą poznającą przyrodę i istotą wolną, zdolną do działania moralnego.
Rozum czysty
W Krytyce czystego rozumu chodzi o filozofię teoretyczną. Bada ona prawodawstwo rozumu poprzez pojęcia przyrody, dochodzące do skutku za pośrednictwem czystego intelektu. Pytanie podstawowe brzmi tu: jak możliwe jest poznanie przedmiotów doświadczenia i jakie warunki a priori musi spełniać doświadczenie, aby mogło mieć charakter obiektywny.
Ten obszar dotyczy świata zmysłowego jako świata natury, czyli świata podpadającego pod konieczne prawidłowości. Intelekt nie tworzy rzeczy, lecz ustanawia formę ich poznawalności jako przedmiotów doświadczenia. Prawodawstwo ma tu sens transcendentalny: to intelekt wyznacza warunki, pod którymi przyroda może być poznawana jako uporządkowana całość zjawisk.
Punkt wyjścia teorii poznania stanowi estetyka transcendentalna : przestrzeń i czas nie są własnościami rzeczy samych w sobie ani pojęciami, lecz czystymi formami naoczności zmysłowej. Są empirycznie realne — rządzą wszelkim doświadczeniem — lecz transcendentalnie idealne: poza podmiotem nie przysługują im żadne własności. To rozróżnienie umożliwia zarazem uzasadnienie matematyki i odcięcie drogi do wiedzy o rzeczach samych w sobie.
Poznanie nie jest biernym odbiorem danych. Apercepcja transcendentalna — pierwotna jedność świadomości wyrażona w formule „myślę, które musi móc towarzyszyć wszystkim moim przedstawieniom” — jest warunkiem możliwości wszelkiej syntezy. Apercepcja empiryczna to zmienny strumień stanów; transcendentalna pozostaje ich formalnym warunkiem jedności. Dedukcja transcendentalna kategorii pokazuje, że jedność apercepcji i jedność doświadczenia są różnymi aspektami tego samego aktu syntezy.
Mostem między kategoriami intelektu a zmysłową naocznością są schematy transcendentalne : czyste określenia czasu, które homogenizują abstrakcyjne pojęcia z empirycznym zjawiskiem — substancji odpowiada trwałość w czasie, przyczynowości — następstwo według reguły, ilości — sukcesja konstruująca liczbę.
Poznanie ma ściśle wyznaczone granice: dotyczy wyłącznie zjawisk, nie rzeczy samych w sobie. Fenomeny i noumeny to nie dwa rodzaje bytów, lecz dwa aspekty rozważania. Argument transcendentalny wykazuje, że bez kategorii i form naoczności żadne doświadczenie nie byłoby możliwe.
Rozum dąży nieuchronnie do bezwarunkowego: duszy, świata jako całości, Boga. Idee rozumu nie mają treści konstytutywnej — funkcjonują wyłącznie regulatywnie, projektując ład na rzeczywistość bez opisywania jej. Trzy aspekty podmiotowości oraz paralogizmy pokazują, że tradycyjna psychologia racjonalna popełnia błąd, traktując „ja myślę” jako wiedzę o substancji duchowej. Ogląd wewnętrzny dostarcza jedynie zjawisk umysłowych w czasie. Rozum jako władza szuka bezwarunkowej jedności, lecz jego idee mają wyłącznie regulatywne, nie konstytutywne znaczenie.
Ostatni oddział KCR — Dzieje czystego rozumu — przynosi retrospektywną taksonomię dotychczasowych rewolucji w metafizyce wedle trzech kryteriów: przedmiotu poznania (sensualizm vs intelektualizm), źródła poznania (empiryzm vs noologizm) i metody (naturalizm, dogmatyzm, sceptycyzm, krytycyzm).
Rozum praktyczny
W sferze praktycznej Kant przeprowadza analogiczny ruch: nie pyta, jak faktycznie postępujemy, lecz jakie warunki czynią działanie moralnym. Imperatyw kategoryczny — „postępuj tylko według tej maksymy, co do której możesz zarazem chcieć, żeby stała się powszechnym prawem” — jest formalnym testem moralności: jego obowiązywanie nie zależy od empirycznych skłonności ani oczekiwanych konsekwencji, lecz wynika z samej struktury rozumnej woli. Autonomia — zdolność do dawania sobie prawa przez rozum — jest fundamentem godności osoby.
W Krytyce praktycznego rozumu Kant przechodzi do filozofii praktycznej. Bada prawodawstwo rozumu poprzez pojęcie wolności, dochodzące do skutku za pośrednictwem praktycznego rozumu. Nie chodzi już o to, jak poznajemy to, co jest, lecz o to, jak rozum wyznacza to, co powinno być.
Tutaj człowiek ujmuje siebie nie jako element przyrody podległy konieczności, lecz jako istotę zdolną do autonomii. Wolność nie jest w tym kontekście przedmiotem doświadczenia empirycznego, lecz warunkiem sensu prawa moralnego. Rozum praktyczny daje sobie samemu prawo i tym samym ujawnia człowieka jako podmiot moralny.
Filozofia teoretyczna - bada prawodawstwo rozumu poprzez pojecia przyrody, dochodzace do skutku za posrednictwem czystego intelektu
Filozofia praktyczna - bada prawodawstwo rozumu poprzez pojecie wolnosci dochodzace do skutku za posrednictwem praktycznego rozumu
Między pierwszą a drugą Krytyką pojawia się trudność. Z jednej strony mamy świat przyrody i zmysłowości, podporządkowany konieczności. Z drugiej — świat moralny, w którym człowiek musi myśleć siebie jako wolnego. Problem nie polega tylko na zestawieniu dwóch tematów, lecz na wyjaśnieniu, jak te dwa porządki mogą współnależeć do jednego podmiotu i jednego świata.
Pytanie brzmi więc:
- jak połączyć przyrodę i świat zmysłowy z wolnością i światem moralnym
- jak pomyśleć człowieka jako należącego zarazem do porządku natury i do porządku autonomii
- jak uniknąć rozpadu filozofii na dwa całkowicie odrębne obszary
Władza sądzenia i estetyka
Na to pytanie odpowiada Krytyka władzy sądzenia. Władza sądzenia stanowi ogniwo pośrednie między intelektem a rozumem, a więc między porządkiem poznania przyrody a porządkiem wolności. Jej funkcja nie polega na ustanawianiu nowych praw przyrody ani nowych praw moralnych, lecz na umożliwieniu przejścia między tymi dwoma dziedzinami.
Trzecia Krytyka podejmuje problem przejścia między naturą a wolnością. Władza sądzenia operuje pojęciem celowości i pośredniczy między intelektem a rozumem praktycznym. Determinująca władza sądzenia podciąga szczegół pod gotowe prawo ogólne; refleksyjna szuka prawa dla danego szczegółu — i to ona leży u podstaw zarówno estetyki, jak i teleologii. Władze umysłu — zmysłowość, intelekt, wyobraźnia, władza sądzenia, rozum — tworzą architekturę podmiotu krytycznego.
W tym sensie trzecia Krytyka nie jest dodatkiem do dwóch pierwszych. Jej zadaniem jest pokazanie, że istnieje taki sposób odnoszenia się do świata, w którym przyroda może być ujmowana jako pozostająca w pewnej zgodności z naszymi władzami poznawczymi i z przeznaczeniem moralnym człowieka. Władza sądzenia nie znosi różnicy między naturą a wolnością, ale pozwala pomyśleć ich relację.
W perspektywie trzeciej Krytyki człowiek nie jest jedynie obserwatorem przyrody ani samym tylko wykonawcą prawa moralnego. Jest istotą, która może doświadczać świata w taki sposób, że empiryczna rzeczywistość nie jawi się wyłącznie jako mechaniczny układ zjawisk. Szczególne znaczenie zyskuje tu zdolność do zachwytu, doceniania i estetycznego odnoszenia się do rzeczywistości.
To właśnie w tym miejscu pojawia się myśl, że doświadczenie piękna i przyjemności odsłania pewną wolność podmiotu. Nie chodzi o wolność rozumianą jako dowolność ani o zwykłą reakcję zmysłową, lecz o swobodną grę władz poznawczych i o taki sposób odnoszenia się do przedmiotu, który nie jest podporządkowany interesowi użytkowemu ani pojęciowemu poznaniu przedmiotu jako obiektu wiedzy.
Piękno i uczucie przyjemności łączą poznanie z domeną wolności, ale trzeba ją doprecyzować po kantowsku. U Kanta piękno nie „dowodzi” wolności w sensie teoretycznym. Pokazuje raczej taki sposób działania podmiotu, w którym zmysłowość i poznanie pozostają w swobodnej harmonii, a ta harmonia ma znaczenie dla przejścia ku sferze wolności.
W sądzie estetycznym wolna gra wyobraźni i intelektu wytwarza bezinteresową rozkosz bez determinacji przez pojęcie. Piękno jest formą celowości bez celu (Zweckmäßigkeit ohne Zweck) — zapowiedzią porządku, która nie ulega domknięciu poznawczemu. Cztery momenty sądu smaku (jakość — bezinteresowność, ilość — powszechność subiektywna, relacja — celowość bez celu, modalność — konieczność egzemplarna) systematyzują tę strukturę. Sensus communis jest warunkiem możliwości powszechnej ważności sądów estetycznych i zarazem normatywną podstawą wspólnoty sądzących.
Wzniosłość odsłania inny wymiar: zamiast harmonii wyobraźni z intelektem — konflikt wyobraźni z rozumem, w którym triumfuje idea nieskończoności. Pytanie o granice dzieła sztuki — co należy do ergonu, co do parerga — podejmuje z kolei analiza parerga , którą Derrida uczynił punktem wejścia dla dekonstrukcji granicy wnętrza i zewnętrza.
Doświadczenie piękna:
- wyrasta z kontaktu z rzeczywistością empiryczną
- nie sprowadza się do czystego wrażenia zmysłowego
- wiąże się z uczuciem przyjemności
- ujawnia relację między przedmiotem a naszymi władzami poznawczymi
- przygotowuje grunt pod myślenie człowieka jako istoty więcej niż tylko naturalnej
W tym sensie zdolność do zachwycania się i doceniania nie jest przypadkowym dodatkiem do życia poznawczego. Odsłania pewien sposób bycia podmiotu wobec świata, w którym świat empiryczny może być przeżywany nie tylko jako materiał poznania, lecz także jako pole sensownej zgodności z naszymi władzami.
Teza, że osiągnięcie zamierzenia wiąże się z uczuciem przyjemności, wymaga u Kanta odróżnienia od prostego hedonizmu. Nie chodzi o przyjemność jako czysto zmysłowy stan zadowolenia. W kontekście trzeciej Krytyki uczucie przyjemności i przykrości stanowi osobny wymiar odnoszenia się do przedmiotów — obok poznania i pożądania.
Dlatego przyjemność może mieć sens poznawczy, choć nie jest poznaniem w ścisłym sensie. Nie dostarcza pojęcia przedmiotu ani wiedzy o jego własnościach, lecz sygnalizuje zgodność przedstawienia z grą naszych władz. W sądzie smaku przyjemność nie wypływa z posiadania rzeczy ani z jej użyteczności, lecz z formy samego przedstawienia i z tego, jak oddziałuje ono na podmiot.
Można to ująć tak:
| Porządek | Główna władza | Zasada | Efekt |
|---|---|---|---|
| poznanie przyrody | intelekt | pojęcia natury | obiektywne doświadczenie |
| moralność | praktyczny rozum | pojęcie wolności | prawo moralne i autonomia |
| sądzenie estetyczne i refleksyjne | władza sądzenia | pośrednictwo między naturą a wolnością | uczucie przyjemności oraz refleksyjna zgodność władz |
Jeśli przyjemność byłaby wyłącznie faktem zmysłowym, nie mogłaby pełnić żadnej funkcji pośredniczącej między poznaniem a wolnością. U Kanta uczucie przyjemności związane z pięknem ma inny status: jest subiektywne, ale nie prywatne w sensie czysto idiosynkratycznym; nie daje wiedzy o rzeczy samej, ale ujawnia strukturę relacji między przedmiotem a podmiotem.
Stąd bierze się jego szczególna rola. Uczucie estetyczne nie ustanawia prawa, jak rozum praktyczny, i nie poznaje obiektu, jak intelekt, ale pokazuje, że między światem zjawisk a wolnością nie musi zachodzić całkowite pęknięcie. W doświadczeniu piękna człowiek odnosi się do świata empirycznego w sposób wolny od czysto użytkowego interesu, a zarazem nie opuszcza świata doświadczenia.
Całość można zebrać w jednym schemacie:
| Dzieło | Dziedzina | Prawodawstwo | Główne pojęcie |
|---|---|---|---|
| Krytyka czystego rozumu | filozofia teoretyczna | przez pojęcia przyrody | natura |
| Krytyka praktycznego rozumu | filozofia praktyczna | przez pojęcie wolności | wolność |
| Krytyka władzy sądzenia | filozofia pośrednicząca | przez refleksyjną władzę sądzenia | celowość, piękno, przyjemność |
Ten układ pokazuje, że trzecia Krytyka ma sens systemowy. Nie chodzi tylko o teorię smaku, lecz o próbę zbudowania pomostu między tym, co poznawalne jako przyroda, a tym, co musi być myślane jako wolne działanie rozumnej istoty.
Szczegółowe omówienie mechanizmu Władzy Sądzenia: zob. Władza Sądzenia (Urteilskraft) — refleksyjna i determinująca (Kant) . Kontekst epistemologiczny i przewrót kopernikański: zob. Przewrót kopernikański i filozofia transcendentalna (Kant) .
Recepcja i znaczenie
Filozofia Kanta stała się punktem odniesienia dla niemal całej nowożytnej i współczesnej filozofii. Husserl przejął pytanie transcendentalne , ale zastąpił statyczne kategorie dynamicznym opisem żywych aktów świadomości — co zdefiniowało program fenomenologii. Idealizm niemiecki (Fichte, Schelling, Hegel) rozwinął i zakwestionował dychotomię zjawisko–rzecz sama w sobie. Neokantyści (Szkoła Marburska, Szkoła Badeńska) podjęli projekt filozofii naukowej. Filozofia analityczna wielokrotnie powracała do Kanta w dyskusjach o syntetyczności a priori, schematyzmie pojęciowym i argumentach transcendentalnych.
- „Władza sądzenia stanowi ogniwo pośrednie pomiędzy intelektem a rozumem.”
- „Piękno i uczucie przyjemności łączą poznanie i domenę wolności.”
- „Dla Kanta nie jest to wyłącznie poczucie zmysłowe, lecz moment związany ze strukturą naszego odnoszenia się do przedmiotu.”
Architektura pojęciowa systemu krytycznego (Kant)
Abstract
Nawigator po pojęciach kantowskich zorganizowany wedle logicznego porządku systemu — od metody krytycznej przez architekturę władz, przez trzy Krytyki, po pojęcia przekrojowe. Każdy etap wprowadza pojęcia, z których wyrasta następny. Cel: pokazać topologię systemu, nie rekonstruować każde pojęcie osobno.
Etap 0 — Pytanie krytyczne i narzędzia metody
Projekt filozofii krytycznej to nie teoria o świecie, lecz badanie warunków możliwości poznania, działania i sądzenia. Punkt zwrotny wyznacza przewrót kopernikański : zamiast pytać, jak podmiot dostosowuje się do przedmiotów, Kant pyta, jak przedmioty muszą dostosowywać się do struktury podmiotowego poznania.
Aparat pojęciowy metody:
- Transcendentalny — dotyczący nie przedmiotów, lecz warunków możliwości ich poznania; odróżnić od transcendentnego (wykraczającego poza granice możliwego doświadczenia).
- A priori / a posteriori — niezależne od doświadczenia / z doświadczenia czerpane; kryterium: konieczność i powszechność.
- Analityczny / syntetyczny — sąd analityczny: orzecznik zawarty w pojęciu podmiotu; syntetyczny: orzecznik dodaje coś nowego.
Pytanie centralne: jak możliwe są
- Sądy syntetyczne a priori — sądy rozszerzające wiedzę, a zarazem konieczne i powszechne? Matematyka i podstawowe prawa przyrody to ich przykłady; odpowiedź wymaga zbadania wszystkich władz.
Etap I — Architektura władz poznawczych
Władze poznawcze tworzą hierarchię od receptywności do spontaniczności.
- Zmysłowość (Sinnlichkeit) — biernie przyjmuje afekty, dostarcza naoczności jako jedynego sposobu bezpośredniego kontaktu z przedmiotem.
- ** Wyobraźnia ** (Einbildungskraft) — mediator; syntetyzuje różnorodność naoczności; produktywna (transcendentalna, a priori) vs. reproduktywna (empiryczna).
- Intelekt (Verstand) — myśli przez pojęcia, spontaniczny, wytwarza kategorie i reguły łączenia zjawisk.
- ** Władza sądzenia ** (Urteilskraft) — podciąga szczegół pod ogół; determinująca gdy ogół dany, refleksyjna gdy szuka ogółu dla danego szczegółu.
- Rozum (Vernunft) — poszukuje bezwarunkowego, generuje idee (dusza, świat, Bóg), wykracza poza granice możliwego doświadczenia.
KCR bada, co zmysłowość, intelekt i rozum wnoszą do poznania. KPR — co rozum wnosi do działania. KWS — jak władza sądzenia pośredniczy między oboma porządkami.
Etap II — Rozum czysty teoretyczny (KCR)
Struktura KCR odpowiada hierarchii władz: zmysłowość → intelekt → rozum.
II.1 Estetyka transcendentalna — zmysłowość i jej formy
Estetyka transcendentalna bada czyste formy zmysłowości, niezależnie od treści empirycznych.
- Naoczność (Anschauung) — bezpośrednia relacja z przedmiotem; jedyny sposób, w jaki przedmioty są nam dane.
- Przestrzeń i czas nie są własnościami rzeczy ani pojęciami, lecz czystymi formami naoczności a priori: są empirycznie realne (rządzą wszelkim możliwym doświadczeniem) i transcendentalnie idealne (poza podmiotem nie przysługują im żadne własności).
- Fenomen — przedmiot jako nam dany w tych formach; jedyny możliwy przedmiot poznania teoretycznego.
II.2 Analityka pojęć — intelekt i kategorie
- Kategorie — 12 czystych pojęć intelektu w 4 klasach (ilość, jakość, relacja, modalność); ich tablicę Kant wyprowadza z logicznych form sądzenia.
- ** Apercepcja transcendentalna ** — „Ja myślę, które musi móc towarzyszyć wszystkim moim przedstawieniom” — formalna jedność świadomości warunkująca wszelką syntezę; nie jest wiedzą o substancji duchowej. Odróżnić od
- ** Apercepcji empirycznej ** (zmiennego strumienia przeżyć).
- ** Synteza ** — aktywne łączenie różnorodności naoczności; dzieło wyobraźni pod przewodnictwem intelektu.
- ** Dedukcja transcendentalna ** odpowiada na pytanie quid juris: kategorie są warunkami możliwości samego doświadczenia — bez ich jednoczącej funkcji żadne doświadczenie nie byłoby możliwe.
II.3 Analityka zasad — schematyzm i zasady doświadczenia
Kategorie (intelektualne) i naoczność (temporalna) są heterogeniczne — potrzebny mediator.
Schematyzm dostarcza go: schematy to czyste określenia czasu, homogeniczne zarówno z kategorią, jak i z naocznością.
- Substancji odpowiada trwałość,
- Przyczynowości — następstwo według reguły, możliwości — zgodność z formalnymi warunkami czasu.
Z schematów wynikają zasady czystego intelektu (Grundsätze): twierdzenia a priori o możliwym doświadczeniu
- aksjomaty naoczności,
- antycypacje percepcji,
- analogie doświadczenia (substancja, przyczynowość, wspólnota),
- postulaty empirycznego myślenia.
** Noumen ** — pojęcie graniczne: to, co pozostaje poza możliwym doświadczeniem; granica poznania, nie jego przedmiot.
II.4 Dialektyka transcendentalna — rozum i jego złudzenia
Pozór transcendentalny — nieuchronna tendencja rozumu do przekraczania granic możliwego doświadczenia; możliwy do zdiagnozowania, nie do usunięcia.
Rozum generuje trzy idee transcendentalne:
- dusza (bezwarunkowa jedność podmiotu),
- świat (bezwarunkowa jedność szeregów zjawisk),
- Bóg (bezwarunkowa jedność wszelkiej realności).
Każda generuje osobną dialektykę.
Paralogizmy — błędy psychologii racjonalnej; „Ja myślę” traktowane jako wiedza o substancji prostej i trwałej.
Antynomie — nieuchronne sprzeczności kosmologii racjonalnej; trzecia antynomia (wolność vs. mechanizm natury) rozwiązana przez rozróżnienie fenomen/noumen.
Ideał czystego rozumu — dążenie do ens realissimum; krytyka dowodów na istnienie Boga; idea Boga ma wyłącznie użycie regulatywne.
Konstytutywny / regulatywny — zasada konstytutywna wyznacza strukturę możliwego doświadczenia (kategorie, zasady); regulatywna projektuje cel systematyzacji bez opisywania rzeczywistości (idee, zasady jednorodności i specyfikacji). Zob. Idee transcendentalne i dialektyka czystego rozumu (Kant) .
Etap III — Rozum praktyczny (KPR)
KPR nie zmienia tematu — odwraca perspektywę. KCR pytała o warunki poznania; KPR pyta o warunki czystego działania. Wolność — zostawiona jako możliwa przez trzecią antynomię — staje się tutaj punktem wyjścia.
Prawo moralne — „fakt rozumu”: jedyna zasada dana bezpośrednio przez rozum praktyczny; nie wyprowadza się go z niczego zewnętrznego.
Wola (Wille) — zdolność do działania według reprezentacji zasad; wola czysta determinowana wyłącznie przez rozum.
Imperatyw kategoryczny — prawo moralne jako nakaz dla skończonych istot rozumnych; trzy formuły: powszechnego prawa, człowieczeństwa (traktuj je zawsze jako cel, nigdy tylko jako środek), królestwa celów.
Maksymy — subiektywne zasady woli, reguły faktycznie stosowane; imperatyw kategoryczny jest testem ich moralności.
Autonomia — wola daje sobie prawo przez rozum; heteronomia — wola zdeterminowana przez zewnętrzne bodźce (skłonności, korzyść).
Wolność transcendentalna — przyczynowość niezależna od mechanizmu natury; możliwa na gruncie KCR (noumen), wymagana przez KPR (moralność). Szacunek (Achtung) — jedyna czysta motywacja moralna; uczucie wywoływane przez świadomość prawa, nie przez skłonności.
Postulaty rozumu praktycznego — nieśmiertelność duszy i istnienie Boga; teoretycznie nieweryfikowalne, praktycznie konieczne dla możliwości najwyższego dobra — syntezy cnoty i proporcjonalnej szczęśliwości.
Etap IV — Władza sądzenia (KWS)
Po KCR natura rządzi się mechanistyczną koniecznością; po KPR wolność jest wymagana. Jak możliwe jest przejście?
Refleksyjna władza sądzenia odpowiada pojęciem celowości (Zweckmäßigkeit) jako zasady regulatywnej: traktuj przyrodę tak, jakby była celowo urządzona.
Estetyczna władza sądzenia.
Sąd smaku — nie jest sądem poznawczym ani praktycznym; cztery momenty:
- bezinteresowność (jakość),
- powszechność subiektywna bez pojęcia (ilość),
- [[Piękno — bezinteresowna celowość bez celu (Kant)|celowość bez celu — Zweckmäßigkeit ohne Zweck]] (relacja),
- konieczność egzemplarna (modalność).
Wolna gra wyobraźni i intelektu — wyobraźnia i intelekt pobudzone bez determinacji przez pojęcie; ich harmonijne współgranie jest subiektywnym warunkiem sądu estetycznego.
Sensus communis — zdolność do oceniania z punktu widzenia każdego innego; warunek powszechnej ważności sądu smaku.
Wzniosłość — wyobraźnia wchodzi w konflikt z rozumem:
- matematyczna odsłania nieskończoność idei,
- dynamiczna — naszą niezależność jako istot moralnych.
Geniusz — talent, przez który natura daje regułę sztuce; reguły geniusza nie mogą być explicite objaśnione.
Teleologiczna władza sądzenia.
Organizm jako cel naturalny — byt, którego części wzajemnie się warunkują; mechanizm i teleologia są komplementarnymi punktami widzenia.
Cel finalny przyrody — człowiek jako istota moralna; zasada regulatywna spinająca KWS z KPR.
Pojęcia przekrojowe
Transcendentalny / empiryczny — nie poziomy bytu, lecz poziomy refleksji: transcendentalny bada warunki możliwości, empiryczny dotyczy konkretnych treści.
Konstytutywny / regulatywny — kategorie i zasady są konstytutywne (wyznaczają strukturę doświadczenia); idee i celowość są wyłącznie regulatywne (projektują cel systematyzacji).
** noumen ** — ten sam byt rozważany z perspektywy naszego poznania lub niezależnie od niego; nie dwa światy.
Forma / materia — para obecna na każdym poziomie: przestrzeń i czas jako formy naoczności, kategorie jako forma myślenia, prawo moralne jako forma czystej woli, celowość bez celu jako forma piękna.
Wolność — pojęcie spinające trzy Krytyki: w KCR możliwa (trzecia antynomia), w KPR wymagana (fakt rozumu), w KWS reprezentowana (cel finalny przyrody).
Źródła
- Kant, Immanuel. Krytyka czystego rozumu, przeł. R. Ingarden, PWN — poziom wiarygodności 1
- Kant, Immanuel. Krytyka praktycznego rozumu, przeł. J. Gałecki, PWN — poziom wiarygodności 1
- Kant, Immanuel. Krytyka władzy sądzenia, przeł. J. Gałecki, PWN — poziom wiarygodności 1
kant system-krytyczny nawigator mapa
Źródła
- Kant, Immanuel. Krytyka czystego rozumu, przeł. R. Ingarden, PWN.
- Kant, Immanuel. Krytyka praktycznego rozumu, przeł. J. Gałecki, PWN.
- Kant, Immanuel. Krytyka władzy sądzenia, przeł. J. Gałecki, PWN.
Tagi
kant-zagadnienia-rozne piekno tradycje-filozoficzne evergreen