Mapa — Kant, dzieje czystego rozumu
Oddział czwarty Transcendentalnej nauki o metodzie (Krytyki czystego rozumu) jest przez Kanta zadeklarowany jako rubrum: miejsce puste, zarezerwowane na przyszłe opracowanie dziejów czystego rozumu. Zachowana tu szkica nie jest historią filozofii w sensie chronologicznym — Kant wprost rezygnuje z wyróżnienia epok. Jest natomiast taksonomią retrospektywną: spójrzeniem wstecz na całość dotychczasowych prób z transcendentalnego stanowiska. Kant przygląda się ruinom wcześniejszych systemów z perspektywy kogoś, kto właśnie ukończył Krytykę i wie, dlaczego te budowle runęły.
Punkt wyjścia jest paradoks historyczny: filozofia zaczęła od tego, na czym powinna skończyć — od badania Boga i nadziei życia przyszłego. Teologia i nauka moralna stały się dwiema sprężynami wszelkich oderwanych poszukiwań rozumowych. Spekulatywny rozum został wciągnięty w orbitę tych pytań i tam utknął.
Kant wyróżnia trzy kryteria, według których doszło do „najgłówniejszych rewolucji” na „widowni sporu”:
I. Przedmiot — sensualizm i intelektualizm
Pierwsze rozróżnienie dotyczy pytania: co jest właściwym przedmiotem poznania rozumowego?
Sensualizm i intelektualizm — spór o przedmiot poznania czystego — Kant stawia tu dwa biegunowe stanowiska. Po stronie zmysłowości stoi Epikur jako „najznakomitszy filozof czynnika zmysłowego”: jedyną właściwą rzeczywistością są przedmioty zmysłowe, pojęciom umysłowym przysługuje co najwyżej rzeczywistość logiczna — jako narzędzi, nie bytów. Po stronie umysłowości stoi Platon jako „najznakomitszy filozof czynnika umysłowego”: zmysły rodzą złudę, jedynie rozsądek poznaje prawdę, a prawdziwe przedmioty są czysto myślnymi, dostępnymi w domniemanym oglądzie intelektualnym.
Kant podkreśla strukturalną precyzję: sensualiści dopuszczali pojęcia umysłowe, lecz tylko o logicznej, nie mistycznej rzeczywistości; intelektualiści dopuszczali zmysłowość, lecz traktowali ją jako przeszkodę i przypisywali swym przedmiotom mistyczną realność niezależną od wszelkiego doświadczenia.
II. Źródło — empiryzm i noologizm
Drugie rozróżnienie dotyczy pytania: skąd pochodzi czyste poznanie rozumowe?
Empiryzm i noologizm — spór o źródło poznania czystego — Arystoteles jako naczelnik empirystów i Locke jako jego nowożytny następca twierdzą, że wszelkie poznanie wywodzi się z doświadczenia. Platon jako naczelnik noologistów i Leibniz jako jego nowożytny kontynuator (choć „dosyć daleko od jego mistycznego systemu”) twierdzą, że czyste poznanie rozumowe jest od doświadczenia niezależne.
Kant wyróżnia tu przewrotną asymetrię: Epikur był bardziej konsekwentnym empirystą niż Arystoteles i Locke, bo nigdy nie wychodził wnioskami poza granicę doświadczenia. Locke naruszył własne przesłanki, twierdząc, że byt Boga i nieśmiertelność duszy — leżące „całkiem poza granicami możliwego doświadczenia” — można dowieść tak pewnie jak twierdzenia matematyczne. Ta niekonsekwencja jest dla Kanta symptomatyczna: pokazuje, że bez uprzedniej krytyki rozumu granice poznania empirycznego nie są jasne nawet dla empirysty.
III. Metoda — naturalizm, dogmatyzm, sceptycyzm, krytycyzm
Trzecie rozróżnienie dotyczy pytania: jak należy postępować, badając zagadnienia metafizyczne?
Naturalizm (Metoda naturalistyczna i mizologia (Kant)) — użycie rozumu pospolitego bez nauki jako metody filozofowania. Kant kwalifikuje to jako mizologię skierowaną ku zasadom: Naturalista nie tylko nie ma nauki, lecz eryguje jej brak w metodę, twierdząc, że pospolity rozsądek radzi sobie lepiej niż spekulacja. Odpowiednikiem jest Persjuszowe hasło: Quod sapio, satis est mihi — co wiem, wystarczy mi.
Dogmatyzm (Metoda dogmatyczna (Wolff)) — Christian Wolff jako jego paradygmat. Metoda umiejętnościowa postępująca według zasad, lecz bez uprzedniego zbadania zdolności rozumu: wywodzi twierdzenia metafizyczne z jasno zdefiniowanych pojęć przez rygorystyczną demonstrację, na wzór geometrii. Kant szanuje Wolffa za systematyczność, lecz zarzuca mu brak pytania wstępnego: czy rozum jest w ogóle zdolny do tego, co sobie przypisuje?
Sceptycyzm (Metoda sceptyczna i jej rola w dziejach czystego rozumu (Hume)) — David Hume jako jego paradygmat. Metoda umiejętnościowa, systematyczna, lecz dochodząca do wniosku, że rozum nie może odpowiedzieć na pytania metafizyczne. Hume wykazał, że pojęcie koniecznej przyczynowości nie pochodzi z doświadczenia — i stąd wyciągnął wniosek sceptyczny: metafizyka jest niemożliwa. Kant przyjął diagnozę (problem jest realny), lecz odrzucił wniosek (odpowiedź jest możliwa — przez krytykę).
Krytycyzm — droga otwarta. Kant kończy zarys słowami:
„Otworem stoi jeszcze tylko droga krytyczna. Jeżeli czytelnik miał uprzejmość i cierpliwość przebyć ją w moim towarzystwie, to niech obecnie osądzi, czy, gdy zechce się sam przyłożyć do zamienienia tej ścieżki na szeroki gościniec, nie uda się […] żeby rozum ludzki w tym, co jego żądzę wiedzy najmowało zawsze, ale dotychczas na próżno, doprowadzić do zupełnego zaspokojenia.” (Kant, KCR, Dzieje czystego rozumu, tłum. P. Chmielowski)
Metoda krytyczna nie jest ani naturalistyczna (podejmuje pytania metodycznie), ani dogmatyczna (poprzedza budowanie systemu krytyką zdolności rozumu), ani sceptyczna (nie rezygnuje z odpowiedzi, lecz ustala jej warunki i granice). Zob. Filozofia Krytyczna (Kant) i Przewrót kopernikański i filozofia transcendentalna (Kant).
Schemat taksonomii
| Kryterium | Stanowisko A | Stanowisko B |
|---|---|---|
| Przedmiot | Sensualizm — Epikur | Intelektualizm — Platon |
| Źródło | Empiryzm — Arystoteles, Locke | Noologizm — Platon, Leibniz |
| Metoda | Naturalizm (mizologia) | Dogmatyzm (Wolff) / Sceptycyzm (Hume) / Krytycyzm (Kant) |
Platon pojawia się w obu pierwszych kryteriach — jako intelektualista i jako noologista; dwie klasyfikacje są powiązane, lecz nie tożsame.
kant-zagadnienia-rozne historia-metafizyki kant-dzieje-rozumu mapa