Cztery momenty sądu smaku (Kant) — Analityka piękna
Abstract
W „Analityce piękna” Kant pyta o aprioryczne warunki możliwości sądu estetycznego, nie o faktyczne preferencje gustownicze. Piękne jest to, co podoba się bezinteresownie, powszechnie, bez pojęcia i jako celowość bez celu — cztery określenia odpowiadające momentom jakości, ilości, relacji i modalności. Sąd smaku jest sądem refleksyjnym: nie stosuje gotowego pojęcia do przedmiotu, lecz odnosi przedstawienie do stanu podmiotu, a mimo to rości pretensję do powszechnej ważności. Estetyka pełni w Krytyce władzy sądzenia funkcję pomostu między naturą i wolnością, co odróżnia ją strukturalnie zarówno od poznania, jak i od moralności.
Typ sądzenia i jego miejsce w architektonice
Sąd smaku jest sądem estetycznym: nie orzeka, czym rzecz jest, ani czy jest dobra moralnie czy użyteczna, lecz wyraża upodobanie związane z przedstawieniem przedmiotu. Jest refleksyjny, bo nie stosuje gotowego pojęcia do przedmiotu, tylko odnosi przedstawienie do stanu podmiotu — do uczucia wywoływanego przez swobodną zgodność władz poznawczych. Tym odróżnia się od sądu determinującego, który podciąga dany przypadek pod uprzednio dane pojęcie ogólne.
| Typ sądu | Dotyczy | Podstawa | Pojęcie |
|---|---|---|---|
| poznawczy | czym rzecz jest | intelekt | tak |
| praktyczny | co jest dobre | wola, cel, prawo | tak |
| estetyczny | upodobanie / nieupodobanie | uczucie związane z grą władz | nie |
Sąd smaku nie jest zatem ani sądem poznawczym, ani moralnym, ani sądem o tym, co przyjemne, ani sądem opartym na pojęciu, ani sądem dającym się udowodnić logicznie. A jednak ujawnia wspólne warunki podmiotowości — i dlatego władza sądzenia pełni w systemie krytycznym funkcję pomostu między naturą (dziedziną intelektu i poznania) a wolnością (dziedziną rozumu i moralności).
Cztery momenty
Kant analizuje sąd smaku według czterech momentów zaczerpniętych z tablicy kategorii: jakości, ilości, relacji i modalności. Każdy moment odpowiada na inne pytanie: jak coś się podoba, z jaką ważnością, w jakiej relacji do władz poznawczych i z jaką mocą roszczenia.
Jakość — bezinteresowność. Piękne jest to, co stanowi przedmiot bezinteresownego upodobania. Bezinteresowność oznacza brak związku upodobania z pożądaniem, użytecznością i aprobatą moralną — nie obojętność ani brak przeżycia. Moment jakości ustala granicę między pięknem a przyjemnym (interes fizyczny) i dobrym (interes rozumowy lub moralny), a wykluczone muszą być trzy typy zainteresowania: zmysłowe, rozumowe i egzystencjalne. Typologię kontrastów i pełną analizę piękna jako jakości zob. Piękno — bezinteresowna celowość bez celu (Kant).
Ilość — powszechność subiektywna. Piękne jest to, co powszechnie podoba się bez pośrednictwa pojęcia. Mówiąc „to jest piękne”, nie wyrażamy wyłącznie prywatnego gustu, lecz domagamy się zgody innych. Ta powszechność nie jest logiczna — nie wynika z pojęcia — lecz subiektywna, bo opiera się na wspólnej strukturze władz poznawczych. Sąd smaku ma charakter refleksyjny: daje się pojęciowo wyartykułować i może być przedmiotem dyskusji, lecz nie uzasadniania. Imputuje każdemu zgodę jako jeden z przypadków reguły.
Relacja — celowość bez celu. Piękno jest formą celowości przedmiotu, o ile zostaje spostrzeżona bez wyobrażenia jakiegoś celu (Zweckmäßigkeit ohne Zweck). Przedmiot jawi się tak, jakby był celowo ukształtowany, ale bez dającego się wskazać celu praktycznego ani poznawczego — forma pobudza wolną grę wyobraźni i intelektu bez subsumpcji pod pojęcie. Analizę tej formuły, w tym rozróżnienie piękna wolnego i zależnego (pulchritudo vaga / adhaerens), zob. Piękno — bezinteresowna celowość bez celu (Kant).
Modalność — konieczność przykładowa. Piękne jest to, co bez pomocy pojęcia poznaje się jako przedmiot koniecznego upodobania. Sąd smaku zawiera warunkowo wypowiedzianą powinność powszechnej zgody. Konieczność ta nie jest logiczna ani empiryczna — nie chodzi o to, że piękno wynika z definicji ani że wszyscy faktycznie tak sądzą. Chodzi o konieczność egzemplaryczną: mówiąc „to jest piękne”, zarazem mówimy „tak należy sądzić”.
Mechanizm: wolna gra wyobraźni i intelektu
Forma przedmiotu wywołuje refleksję bez pojęcia. W niej wyobraźnia i intelekt pozostają w wolnej grze (freies Spiel), czyli w swobodnej zgodności bez podporządkowania określonej regule poznawczej. Z tego wynika bezinteresowna przyjemność, a wraz z nią roszczenie: „to powinno podobać się każdemu”. Wolna gra jest mechanizmem łączącym bezinteresowność z roszczeniem do powszechności — upodobanie jest subiektywne co do podstawy, a powszechne co do ważności właśnie dlatego, że wynika ze struktury władz wspólnej wszystkim podmiotom.
Sensus communis jako warunek komunikowalności
Powszechność sądu smaku zakłada coś wspólnego wszystkim podmiotom — wspólną dyspozycję władz poznawczych. Kant ujmuje to przez pojęcie sensus communis: nie chodzi o statystyczną zgodność gustów ani o konwencję społeczną, lecz o aprioryczny warunek komunikowalności sądów estetycznych. To sensus communis sprawia, że roszczenie do powszechnej zgody nie jest arbitralne, choć nie daje się uzasadnić pojęciowo.
Kant podaje maksymy pospolitego rozsądku ludzkiego nie wchodzące w skład krytyki smaku, ale służą do wyjaśnienia jej zasad:
- myśleć samemu - myślenie wolne od przesądów,
- myśleć wstawiając się w miejsce każdego innego człowieka - myślenie rozszerzone,
- myśleć zawsze w zgodzie ze samym sobą - myślenie konsekwentne.
Argumentacja transcendentalna
Kant nie przystępuje do estetyki empirycznie — nie bada faktycznych preferencji gustowniczych. Pyta: jakie warunki a priori muszą być spełnione, aby doświadczenie piękna było w ogóle możliwe? Ponieważ faktycznie doświadczamy sądów estetycznych i roszczenia ich powszechności, musimy wnioskować, że istnieją aprioryczne struktury władz poznawczych umożliwiające takie doświadczenia. Jest to przejście od faktu do warunków jego możliwości — charakterystyczna dla Kanta argumentacja transcendentalna. Zob. Władza Sądzenia (Urteilskraft) — refleksyjna i determinująca (Kant).
Kontekst historyczny i recepcja
Zanim Kant napisał Trzecią Krytykę, opublikował Observations on the Feeling of the Beautiful and Sublime (1764) — dzieło psychologiczne i przedkrytyczne, analizujące typy piękna i wzniosłości oraz zmysłowe warunki uczucia piękna. Ewolucja od tych obserwacji do transcendentalnej architektoniki władz w KWS (1790) ilustruje kopernikański przewrót w estetyce: od opisu faktycznych przeżyć do analizy ich warunków a priori. Projekt ten sytuuje się w sporze z empiryzmem estetycznym (Hume: gust jako fakty psychologiczne) i racjonalizmem estetycznym (Baumgarten: piękno jako doskonałość poznania zmysłowego).
Lyotard interpretuje kantowski formalizm — prymat formy nad materią — jako ostatnią próbę utrzymania sztuki w obramowaniu piękna, przed wypartą przez awangardę epoką wzniosłości: zob. Materia jako nieprzedstawialne (Lyotard).
Źródła
- I. Kant, Krytyka władzy sądzenia, „Analityka piękna”.
- I. Kant, Observations on the Feeling of the Beautiful and Sublime, 1764.
- Guyer, Paul. Kant and the Claims of Taste. Cambridge University Press, 1997.