Piotr Sobecki - working notes

Krytyka teologii racjonalnej (Kant)

Krytyka teologii racjonalnej (Kant)

Abstract

Kant precyzuje granicę między ideami transcendentalnymi kosmologicznymi a transcendentnymi, wyprowadza pojęcie ideału rozumowego jako wzorca wyczerpującego określenia (ens realissimum), rekonstruuje naturalny pochód rozumu ku temu ideałowi i ujawnia jego logiczną lukę, a wreszcie formułuje i rozstrzyga trzy pytania teologii transcendentalnej. Łuk argumentacyjny jest spójny: od przypadkowości zjawisk wymuszającej krok poza doświadczenie — przez spekulatywny ideał bytu doskonałego i nieuchronne, lecz niedowiedzione utożsamienie go z bytem koniecznym — do stwierdzenia, że predykaty kategorialne nie mają tu zastosowania. Jedynym dopuszczalnym użyciem idei Boga jest zasada kierownicza systematycznego badania przyrody, nie twierdzenie o naturze bytu.

Rozróżnienie: idee transcendentalne kosmologiczne a transcendentne

Kant ustala granicę między dwoma typami idei rozumu. Idee transcendentalne kosmologiczne dotyczą całkowitości warunków w świecie zmysłowym — wykraczają poza możliwe doświadczenie jako jego idea regulatywna, lecz pozostają w orbicie zjawisk jako ich horyzont. Idee transcendentne powstają, gdy czynnik bezwarunkowy zostaje umieszczony poza obrębem wszelkiego możliwego doświadczenia: „odłączają się całkowicie i same wytwarzają sobie przedmioty, których materiał nie jest wzięty z doświadczenia, których też przedmiotowa realność nie polega na zupełności szeregu empirycznego, lecz na czystych pojęciach a priori.”

Takie idee mają przedmiot wyłącznie myślny (objekt transcendentalny), o którym „zresztą nic się nie wie”. Wolno go dopuścić — ale brak podstaw, by pomyśleć go jako rzecz dającą się określić odrębnymi wewnętrznymi orzeczeniami, ani uprawnienia do przyjęcia go jako przedmiotu poznania.

Czwarta antynomia jako punkt przełomowy

Spośród idei kosmologicznych to czwarta antynomia wymusza krok poza doświadczenie. Zjawiska są z natury przypadkowe — ich istnienie nie jest im samym immanentne, lecz zawsze uwarunkowane. Ta przypadkowość „skłania nas do obejrzenia się za czymś różnym od wszelkich zjawisk, więc za przedmiotem myślnym, przy którym by ustała ta przypadkowość.”

Gdy raz dopuści się samodzielnie istniejącą rzeczywistość poza zmysłowością, zjawiska stają się jedynie przypadkowymi sposobami wyobrażania przedmiotów myślnych przez jestestwa będące umysłowościami (Intelligenzen [do weryfikacji: „inteligencje” u Ingardena?]). Ontologicznie: to nie świat zjawisk jest tym, co pierwsze — a zjawiska są jego reprezentacją po stronie podmiotów zmysłowych.

Jedynym dostępnym narzędziem poznania o bytach czysto myślnych jest analogia z pojęciami doświadczalnymi. Ponieważ wiedzy tej nie możemy czerpać z doświadczenia, musimy ją wywodzić z czystych pojęć o rzeczach w ogóle. Analogia nie jest dowodem ani poznaniem — jest narzędziem orientacyjnym. Ten krok inicjuje program teologii transcendentalnej: „pierwszy krok, jaki czynimy poza światem zmysłowym, zmusza nas do rozpoczęcia naszej nowej wiedzy od zbadania jestestwa wręcz-koniecznego i z pojęć o nim wyprowadzenia pojęć o wszystkich rzeczach, o ile są myślnymi tylko.”

Idea a ideał — wzorzec wyczerpującego określenia

Kant precyzuje rozróżnienie, które wcześniej w KCR nie było obecne w tej formie.

Idea dostarcza prawidła — ogólnej zasady, wedle której oceniamy i ukierunkowujemy działanie lub myślenie. Ideał to coś więcej: indywidualne wyobrażenie in concreto — jednostkowe, w pełni określone przez ideę. „Jak idea podaje prawidło, tak ideał w tym razie służy za pierwowzór wyczerpującego określenia odwzorowania, i nie mamy żadnej innej miary dla naszych działań prócz zachowania się tego boskiego w nas człowieka, z którym się porównywamy, oceniamy i przez to się doskonalimy, lubo nigdy dosięgnąć go nie zdołamy.” Mędrzec stoicki jest ideałem mądrości: człowiekiem istniejącym jedynie w myślach, lecz zupełnie równoważnym z ideą mądrości.

Kant odróżnia ideał rozumowy od tworów wyobraźni — „monogramów”: nieokreślonych wewnętrznych sylwetek, niepoddających się żadnemu przetestowaniu ani wyjaśnieniu wedle prawideł. Malarze i fizjonomiści twierdzą, że posługują się takimi wzorcami; Kant dopuszcza określenie ich „ideałami zmysłowości”, lecz brakuje im tego, co definiuje ideał rozumowy: określenia wedle prawideł a priori.

Kant przywołuje kontekst platoński: dla Platona ideał był ideą boskiego rozsądku — jedynym przedmiotem czystego oglądu, pra-przyczyną wszystkich odwzorowań. Kant nie podziela tej ontologii: dla niego ideały mają siłę wyłącznie praktyczną (regulatywną), nie twórczą — „nie mamy żadnej innej miary dla naszych działań prócz zachowania się tego boskiego w nas człowieka.” Próba realizacji ideału w konkretnym przykładzie (postać mędrca w powieści) jest niewykonalna i szkodliwa: „przyrodzone obręby, czyniące ustawicznie uszczerbek w zupełności idei, uniemożliwiają w takiej próbie wszelkie złudzenie.”

Rozumowy ideał wyczerpującego określenia zapowiada właściwy przedmiot teologii transcendentalnej: ens realissimum — pojęcie zawierające wszelką realność — jako ideał wyznaczony wedle zasad a priori.

Pochód rozumu ku ens realissimum i granice wnioskowania

Rozum nie zaczyna od pojęć — zaczyna od doświadczenia. Punktem wyjścia jest jakiekolwiek istniejące: własna egzystencja, przypadkowy przedmiot. „Jeżeli cokolwiek bądź istnieje, to trzeba też przyznać, że coś istnieje w sposób konieczny. Bo przypadkowość istnieje tylko pod warunkiem czegoś innego, jako swojej przyczyny, a od tej popłaca wnioskowanie coraz dalsze, aż do takiej przyczyny, która nie jest przypadkową.” Kant charakteryzuje ten krok jako „przyrodzony pochód każdego rozumu ludzkiego, nawet najpospolitszego.”

Rozum, przyjąwszy istnienie bezwarunkowo koniecznego jestestwa, szuka pojęcia najlepiej wyrażającego tę konieczność. Kandydatem jest ens realissimum — jestestwo zawierające wszelką realność: „to, czego pojęcie na wszelkie dlaczego zawiera w sobie dlatego, co w żadnej cząstce ani w żadnym kierunku nie jest ułomne, co wszędzie wystarcza jako warunek.” Taki byt sam nie potrzebuje żadnego warunku — jest jedynym pojęciem, które przynajmniej w jednej cząstce czyni zadość pojęciu bezwarunkowej konieczności.

Kant wskazuje jednak logiczną lukę. Z faktu, że ens realissimum zawiera wszystkie warunki, wynika jedynie, że samo nie jest uwarunkowane — nie wynika, że inne jestestwa muszą być uwarunkowane. Pochód rozumu jest więc strukturalnie taki:

  1. Coś istnieje → istnieje byt konieczny ✓
  2. Ens realissimum najlepiej odpowiada idei bytu koniecznego ✓
  3. Zatem ens realissimum jest bytem koniecznym ✗ (logicznie niedowiedzione)

Mimo to rozum nie ma wyboru: „na całym polu możliwości nie możemy nic znaleźć, co by mogło rościć uzasadnione prawo do takiej wyższości w istnieniu.” Argument jest przyjmowany nie dlatego, że jest pewny, lecz dlatego, że jest najlepszy z dostępnych.

Trzy pytania teologii transcendentalnej i granice predykacji

Kant formułuje trzy pytania wyznaczające granice teologii transcendentalnej.

Pierwsze pytanie: Czy istnieje coś odrębnego od świata, co zawiera powód ładu wszechświata? Tak — bez wątpienia: świat jest sumą zjawisk, musi zatem istnieć jej powód transcendentalny, dający się pomyśleć jedynie czystemu rozsądkowi. Twierdzenie jest dopuszczalne, bo nie przekracza granicy myśliwości.

Drugie pytanie: Czy temu jestestwu można przypisać predykaty — substancja, najwyższa realność, bezwzględna konieczność? Pytanie to „nie ma żadnego zgoła znaczenia.” Wszystkie kategorie, przez które próbuje się wytworzyć pojęcie o takim przedmiocie, nie mają innego zastosowania prócz empirycznego. Poza polem doświadczenia są „jeno rubrykami na pojęcia, które można uznać, ale przez które nic zrozumieć niepodobna.” Jest to zastosowanie do pytań teologicznych tezy z Analityki o braku konstytutywnego użycia kategorii poza doświadczeniem (zob. Granice czystego rozsądku i upadek ontologii (Kant)): predykaty boskie nie są fałszywe — są bez sensu.

Trzecie pytanie: Czy wolno przynajmniej pomyśleć to jestestwo przez analogię z przedmiotami doświadczenia? Tak — lecz wyłącznie jako przedmiot w idei, nie w realności; jako nieznane podścielisko systematycznej jedni i celowości świata; o tyle tylko, o ile rozum czyni z tej idei kierowniczą zasadę swego badania przyrody. To, czym to jestestwo jest samo w sobie, pozostaje nieznane.

Kant zezwala na „pewne antropomorfizmy sprzyjające zasadzie kierowniczej” — bez obawy i nagany: „możemy nawet bez obawy i bez nagany zezwolić na pewne w tej idei antropomorfizmy, sprzyjające wspomnianej zasadzie kierowniczej. Boć tu zawsze idea tylko, którą odnosimy nie bezpośrednio do jakiegoś jestestwa odrębnego od świata, lecz do kierowniczej zasady jedni systematycznej świata.” Idea naczelnej umysłowości, twórcy świata wedle mądrych zamiarów, stosowana jest do zasady kierowniczej jedni systematycznej — i to za pośrednictwem jej Analogonu schematu (zob. Schematyzm transcendentalny (Kant)). Myślenie o przyrodzie tak, jak gdyby miała twórcę działającego według celów, jest zasadą heurystyczną, nie twierdzeniem metafizycznym o naturze Boga.

Do weryfikacji

  • [do weryfikacji: lokalizacja I — idee transcendentne] — koniec rozdziału o antynomiach lub przejście do Ideału czystego rozumu; prawdopodobnie A565–567/B593–595; potwierdzić.
  • [do weryfikacji: „Intelligenzen”] — u Chmielowskiego „umysłowości”; u Ingardena prawdopodobnie „inteligencje” lub „istoty rozumne”; sprawdzić.
  • [do weryfikacji: lokalizacja II — idea a ideał] — rozdział „O ideale w ogóle”, prawdopodobnie A568–571/B596–599; potwierdzić.
  • [do weryfikacji: „monogram” jako termin techniczny] — sprawdzić, czy Kant używa Monogramm w oryginale i czy Ingarden zachowuje ten termin; możliwa aluzja do schematyzmu.
  • [do weryfikacji: lokalizacja III — pochód ku ens realissimum] — prawdopodobnie A583–586/B611–614; potwierdzić.
  • [do weryfikacji: lokalizacja IV — trzy pytania] — Dodatek do Dialektyki; prawdopodobnie A696–698/B724–726; potwierdzić.
  • [do weryfikacji: „schemat” idei naczelnej umysłowości] — sprawdzić, czy nawiązanie do Analogon schematu z wcześniejszych sekcji, czy odrębne użycie.

Korekty redakcyjne

  • Oryginał: „objekt transcendentalny” (Chmielowski) → w tekście notatki: „przedmiot transcendentalny”; pisownia oryginalna zachowana w cytacie.
  • Oryginał: „fizjognomowie” (archaizm) → w parafrazach: „fizjonomiści”; zachowane w kontekście cytatu.
  • Oryginał: kategoria 05.06.04.02.01.01.07.02 Kant - kosmologia racjonalna → korekta: 05.06.04.02.01.01.07.03 Kant - teologia racjonalna (błąd taksonomiczny w oryginale).

Źródła

  • Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Dialektyka transcendentalna: rozdział o antynomiach / przejście do Ideału czystego rozumu; Ideał czystego rozumu, rozdz. I: O ideale w ogóle; Dodatek do Dialektyki transcendentalnej — przekład P. Chmielowski (XIX w.) — poziom wiarygodności: 2

evergreen kant idee-transcendentalne idee-transcendentne analogia czwarta-antynomia teologia-transcendentalna dialektyka-transcendentalna krytyka-czystego-rozumu idea ideał ideał-rozumu ens-realissimum cnota mędrzec-stoicki byt-konieczny ideał-transcendentalny argument-kosmologiczny antropomorfizm zasada-kierownicza kategorie

Odnośniki zwrotne