Piotr Sobecki - working notes

Autonomia woli, wolność transcendentalna i praktyczna (Kant)

Autonomia woli, wolność transcendentalna i praktyczna (Kant)

Abstract

§8 Krytyki praktycznego rozumu formułuje tezę ustrojową całej kantowskiej etyki: autonomia woli jest jedyną naczelną zasadą wszystkich praw moralnych i odpowiadających im obowiązków; wszelka heteronomia samowoli nie tylko nie ustala żadnego zobowiązania, lecz jest przeciwna zasadzie moralności. Kant precyzuje dwoistość wolności: wolność negatywna to niezależność od wszelkiej materii prawa (pożądanego przedmiotu), wolność pozytywna to własne prawodawstwo czystego rozumu przez formę. Prawo moralne jest zatem tożsame z autonomią — a autonomia z wolnością pozytywną. Uwaga I do §8 uzupełnia: materia woli może być obecna jako przedmiot, lecz nie może być jej wyznacznikiem; zobowiązanie do troski o szczęśliwość innych wynika z formy powszechności, nie z materialnego założenia, że szczęśliwość ta jest celem samowoli każdego.

Autonomia jako jedyna zasada praw moralnych

Kant otwiera §8 paralelnym określeniem autonomii i heteronomii:

„Autonomia woli jest jedyną naczelną zasadą wszystkich praw moralnych i odpowiadających im obowiązków; przeciwnie zaś wszelka heteronomia samowoli nie tylko nie ustala żadnego zobowiązania, lecz jest raczej jego zasadzie i moralności woli przeciwna.”

„Jedyna” nie jest retorycznym wzmocnieniem, lecz twierdzeniem logicznym: żadna inna zasada — żadna treść, cel, skłonność, tradycja, nakaz zewnętrzny — nie może pełnić funkcji naczelnej zasady moralnej. Wszystkie zasady materialne (omówione w §2–§4) z konieczności prowadzą do heteronomii: wola przyjmuje prawo z zewnątrz, zamiast dawać je sobie sama.

Wolność negatywna i pozytywna

Kant precyzuje wewnętrzną strukturę wolności przez dwa aspekty:

„Owa niezależność więc jest wolnością w znaczeniu negatywnym, to zaś własne prawodawstwo czystego, a jako czysty, praktycznego rozumu — wolnością w rozumieniu pozytywnym.”

Wolność negatywna to niezależność od wszelkiej materii prawa, tj. od pożądanego przedmiotu jako wyznacznika. Nie jest to brak wyznaczenia, lecz wyznaczenie przez brak determinacji empirycznej — usunięcie wszelkiego uzależnienia woli od uczucia przyjemności i przykrości. Wolność pozytywna to własne prawodawstwo: rozum jako czysto praktyczny nadaje woli prawo przez gołą formę swojej maksymy. To dwie strony jednej i tej samej rzeczywistości, ujęte z różnych perspektyw.

Konsekwencja tożsamościowa jest pełna:

„Prawo moralne nie wyraża niczego innego jak tylko autonomię czystego praktycznego rozumu, tj. wolności, zaś autonomia ta sama jest warunkiem formalnym wszystkich maksym, pod którym jedynie mogą one być zgodne z najwyższym prawem praktycznym.”

Prawo moralne = autonomia = wolność pozytywna. Żaden z tych terminów nie jest tylko analogią dla pozostałych: są to trzy określenia tego samego stosunku woli do siebie samej.

Mechanizm heteronomii

Kant precyzuje, jak heteronomia wkracza w strukturę woli:

„Gdy zatem materia chcenia, która nie może być niczym innym jak tylko przedmiotem żądzy złączonej z prawem, wchodzi do prawa jako warunek jego możliwości, to wynika z tego heteronomia samowoli, a mianowicie zależność od prawa przyrody, od tego, że podążamy za jakąś pobudką lub skłonnością.”

Kluczowe rozróżnienie: materia (pożądany przedmiot) jako taka nie jest złem w praktycznej sferze — wola musi mieć jakiś przedmiot. Problem pojawia się w momencie, gdy materia staje się warunkiem prawa, gdy prawo jest prawem dlatego, że określony przedmiot jest pożądany. Wtedy wola nie daje sobie prawa, lecz „tylko przepis rozumnego wykonywania praw patologicznych.” Maksyma taka nigdy nie może zawierać powszechnie prawodawczej formy — nie tylko nie tworzy zobowiązania, lecz jest wprost przeciwna zasadzie czystego praktycznego rozumu.

Uwaga I — materia jako przedmiot, nie wyznacznik

Uwaga I do §8 precyzuje ważne rozróżnienie, które zarazem broni przed zarzutem, że etyka formalna ignoruje treść działania. Kant pisze:

„[N]ie można bez wątpienia zaprzeczyć, że wszelka wola musi mieć także przedmiot, a więc materię; lecz ta nie jest jeszcze przez to wyznacznikiem i warunkiem maksymy.”

Materia może być obecna w woli jako jej przedmiot — lecz nie jako jej wyznacznik. Różnica jest strukturalna: wyznacznik kieruje wolą przy tworzeniu maksymy (decyduje, co staje się zasadą); przedmiot jest tym, ku czemu wola skierowana jest po ukonstytuowaniu maksymy przez formę. Gdyby materia była wyznacznikiem, oczekiwanie istnienia przedmiotu byłoby przyczyną kierującą samowolą, a podstawę woli stanowiłaby zależność od istnienia jakiejś rzeczy — zawsze empiryczna.

Kant ilustruje to przykładem nakazu troski o szczęśliwość innych. Gdyby szczęśliwość innych była wyznacznikiem maksymy, trzeba by zakładać, że w pomyślności innych „znajdujemy nie tylko naturalną przyjemność, lecz także potrzebę, wynikającą u ludzi ze współczującego sposobu myślenia.” Tej potrzeby nie można zakładać w każdej istocie rozumnej (u Boga wcale). Skąd więc pochodzi zobowiązanie?

„A więc materia maksymy może wprawdzie pozostać, lecz nie może być jej warunkiem […] Zatem prawo wymagające, abyśmy przyczyniali się do szczęśliwości innych, nie wypływa z założenia, że jest to przedmiotem samowoli każdego, lecz z tego tylko, że forma powszechności staje się wyznacznikiem woli.”

Zobowiązanie do troski o innych wynika z ograniczenia mojej maksymy miłości własnej przez formę powszechnego prawodawstwa: sprawdzam, czy moja maksyma — w swej formie — może być powszechnym prawem, i to ograniczenie generuje zobowiązanie rozszerzenia jej na szczęśliwość innych. Treść pozostaje (szczęśliwość), lecz moc obowiązująca pochodzi z formy, nie z treści.

Wolność transcendentalna i wolność praktyczna

Kant rozróżnia dwa pojęcia wolności — kosmologiczne (transcendentalne) i praktyczne — i wykazuje ich strukturalną zależność. Wolność transcendentalna to zdolność samorzutnego rozpoczęcia szeregu przyczynowego bez uprzedniej przyczyny determinującej w czasie; jest czystą ideą rozumu, niedającą się potwierdzić w doświadczeniu. Wolność praktyczna to niezależność samowoli od przymusu popędów zmysłowych. Kant argumentuje, że usunięcie wolności transcendentalnej zniszczyłoby zarazem wolność praktyczną: gdyby wszelka przyczynowość była wyłącznie przyrodnicza, każde działanie byłoby koniecznym wynikiem poprzednich zjawisk, a możliwość sądu „powinno było stać się inaczej” straciłaby grunt.

Dwojakość przyczynowości

Kant wychodzi od obserwacji, że do wyjaśnienia tego, co się dzieje, można przyjąć dwojaką przyczynowość: wedle przyrody albo z wolności.

Przyczynowość przyrodnicza polega na powiązaniu stanu z poprzednim wedle prawidła. Ponieważ jest ona zasadniczo czasowa — stan poprzedni, gdyby istniał zawsze, nie wywarłby żadnego skutku — każda przyczyna musi sama mieć przyczynę. Zasada rozsądkowa domaga się regresji w nieskończoność: żaden stan w świecie zjawisk nie jest absolutnie pierwszym.

Stąd problem: rozum szuka bezwzględnej całkowitości szeregu warunków przyczynowych, ale w doświadczeniu napotyka wyłącznie ciąg przyczyn bez końca. „Całe pole doświadczenia, jak długie i szerokie, przemienia się w ogół samej jeno przyrody.”

Wolność transcendentalna

Wolność w znaczeniu kosmologicznym Kant definiuje jako:

„władzę rozpoczęcia samemu jakiegoś stanu; jej przyczynowość zatem nie ulega według prawa przyrody znowuż jakiejś innej przyczynie, co by ją określała pod względem czasu.”

Jest to czysta transcendentalna idea — nie zawiera nic zapożyczonego z doświadczenia, a jej przedmiot nie może być dany w żadnym doświadczeniu. Prawo możliwości doświadczenia wymaga, by wszystko, co się dzieje, miało przyczynę — wolność transcendentalna stoi zatem w jawnej sprzeczności z porządkiem doświadczenia. Rozum tworzy tę ideę, bo bez niej niemożliwe jest pomyślenie bezwzględnie pierwszego początku szeregu przyczynowego, którego rozum szuka.

Wolność praktyczna i jej zależność od transcendentalnej

Wolność praktyczna to niezależność samowoli (Willkür) od przymusu popędów zmysłowych. Kant precyzuje pojęcie samowoli przez trójpodział:

Typ samowoliCharakterystyka
Arbitrium brutum (zwierzęca)Wzbudzona i ukonieczniona patologicznie — popędy zmysłowe determinują działanie w sposób konieczny
Arbitrium sensitivum (zmysłowa)Wzbudzona przez zmysłowość, ale nie ukonieczniona — człowiek jest afficirt, lecz nie zdeterminowany
Arbitrium liberum (wolna)Zdolna do stanowienia o sobie niezależnie od przymusu popędów — właściwa człowiekowi

Samowola ludzka jest arbitrium sensitivum, lecz nie brutum — zmysłowość na nią wpływa, ale jej działania nie determinuje koniecznościowo. Człowiek „posiada władzę stanowienia o sobie samym przez się, niezależnie od przymusu popędów zmysłowych”.

Argument za zależnością: usunięcie transcendentalnej niszczy praktyczną

Kant formułuje argument warunkowy o doniosłych konsekwencjach:

Gdyby wszelka przyczynowość w świecie zmysłowym była wyłącznie przyrodnicza, każde zdarzenie byłoby określone przez poprzednie zjawisko wedle koniecznych praw. W takim przypadku zjawiska determinujące samowolę czyniłyby każde działanie koniecznym wynikiem. Wolność praktyczna zakłada natomiast, że możliwy jest sąd: „coś się nie stało, ale powinno było stać się” — tj. że przyczyna zjawiskowa nie była absolutnie stanowcza i że samowola mogła zapoczątkować nowy szereg zdarzeń niezależnie od naturalnego biegu przyczyn, „a nawet wbrew ich potędze i wpływowi”.

Ten sąd — fundament odpowiedzialności moralnej — byłby niemożliwy bez wolności transcendentalnej jako warunku. Wolność praktyczna zakłada wolność transcendentalną: zdolność samowoli do rozpoczęcia szeregu zdarzeń „całkiem z siebie samej”, określonego w czasie wedle praw empirycznych, lecz nieprodukowanego przez poprzednie zjawiska jako swój konieczny wynik.

„Rzecz godna nadzwyczajnej uwagi, że na tej transcendentalnej idei wolności opiera się jej praktyczne pojęcie i że tamta w tej wytwarza właściwy składnik trudności, jakie od dawna otaczały pytanie, czy jest możliwą.”

Formalna zasada prawa, wolność i fakt rozumu (Kant)

Abstract

§5 i §6 Krytyki praktycznego rozumu ustanawiają wzajemne sprzężenie między formalną zasadą prawa a wolnością woli: z jednej strony wola wyznaczana wyłącznie przez gołą formę prawodawczą musi być wolna w sensie transcendentalnym (Zadanie I), z drugiej — wolna wola może znaleźć swój wyznacznik tylko w tej formie, nie zaś w materii (Zadanie II). Kulminacją jest §7: „Postępuj tak, żeby maksyma twej woli zawsze mogła być uważana zarazem za zasadę powszechnego prawodawstwa.” Uwaga do tego paragrafu wprowadza kluczowe rozstrzygnięcie epistemologiczne: punkt wyjścia w poznaniu jest tu prawo moralne, nie wolność — świadomość prawa moralnego jest „faktem rozumu”, danym bezpośrednio, nie wywiedzionym. Z prawa docieramy do pojęcia wolności, nie odwrotnie.

Zadanie I — od formy prawodawczej do wolności

§5 (Zadanie I) stawia pytanie: jeśli goła forma prawodawcza jest wystarczającym wyznacznikiem woli, jaką właściwość musi posiadać taka wola?

Kant wskazuje, że forma prawa może być przedstawiona jedynie przez rozum — nie jest przedmiotem zmysłów i nie należy do zjawisk. Dlatego jej przedstawienie jako wyznacznika woli „różni się od wszystkich wyznaczników wydarzeń w przyrodzie według prawa przyczynowości, bowiem przy tych wydarzeniach wyznaczające podstawy same muszą być zjawiskami.” Jeżeli zatem żaden inny wyznacznik jak tylko powszechna forma prawodawcza nie może służyć woli za prawo, to taka wola musi być

„pomyślana jako całkowicie niezależna od prawa zjawisk w przyrodzie, dotyczącego ich wzajemnego związku, mianowicie od prawa przyczynowości. Taka zaś niezależność nazywa się wolnością w najściślejszym, tj. transcendentalnym rozumieniu. A więc wola, której za prawo służyć może jedynie goła prawodawcza forma maksymy, jest wolną wolą.”

Wolność w tym kontekście jest niezależnością od mechanizmu przyrody jako takiego — nie od konkretnych skłonności, lecz od wszelkiego uwarunkowania empirycznego wyznaczającego przyczynowość.

Zadanie II — od wolności do formy prawodawczej

§6 (Zadanie II) odwraca kierunek: zakładając wolność woli, należy znaleźć prawo, które jedynie zdolne jest koniecznie wyznaczać jej kierunek.

Argument jest prosty i zamknięty: materia prawa praktycznego (przedmiot maksymy) nie może być dana inaczej niż empirycznie — a wolna wola, choć niezależna od warunków empirycznych, musi przecież jakoś być wyznaczana. Skoro nie z materii, to wyznacznik musi leżeć w prawie samym:

„W prawie jednak poza jego materią nie zawiera się nic więcej jak tylko forma prawodawcza. A więc forma prawodawcza, o ile zawiera się w maksymie, jest jedynym motywem, który stanowić może wyznacznik wolnej woli.”

Obydwa zadania łącznie tworzą ekwiwalencję: wola wyznaczana wyłącznie formalną zasadą prawa = wola wolna. Nie chodzi o kolistość, lecz o wzajemne oświetlanie się tych pojęć przy przejściu od pytania o warunek wolności (§5) do pytania o treść prawa wolnej woli (§6).

§7 — Zasadnicze prawo czystego praktycznego rozumu

Kulminacją tych dedukcji jest sformułowanie prawa moralnego:

„Postępuj tak, żeby maksyma twej woli zawsze mogła być uważana zarazem za zasadę powszechnego prawodawstwa.”

Kant dodaje jako wniosek: „Czysty rozum jest sam przez się praktyczny i daje (człowiekowi) prawo powszechne, które nazywamy prawem moralnym.”

Treść tego prawa jest formalna: nie nakazuje żadnej określonej treści działania, lecz nakłada na maksymę warunek formy — możliwości powszechnego prawodawstwa. W odróżnieniu od imperatywów hipotetycznych (które nakazują działanie warunkowo, ze względu na skutek), prawo to wyznacza wolę bezwarunkowo i bezpośrednio, a priori, przez samą tylko formę.

Priorytet epistemiczny prawa moralnego nad wolnością

Uwaga do §7 zawiera rozstrzygnięcie o fundamentalnym znaczeniu dla całej architektury KPR. Kant pyta: co stanowi punkt wyjścia poznania tego, co bezwarunkowo praktyczne — wolność czy prawo moralne?

Wolność nie może być tu punktem wyjścia z dwóch powodów: po pierwsze, jej pierwsze pojęcie jest negatywne (brak uwarunkowania), a bezpośredniej świadomości wolności nie mamy; po drugie, doświadczenie pozwala poznać tylko prawo zjawisk, a więc mechanizm natury — „będący prostym przeciwieństwem wolności.”

„Zatem prawo moralne, którego bezpośrednio stajemy się świadomi (skoro tylko nakreślimy maksymy woli), jest tym, co się nam najpierw nasuwa i prowadzi wprost do pojęcia wolności.”

Świadomość prawa moralnego wyprzedza świadomość wolności: to przez prawo rozum reprezentuje sobie wyznacznik niezależny od wszystkich warunków zmysłowych, a stąd dopiero dostajemy się do pojęcia wolności jako niezależności od tych warunków. Porządek jest odwrotny niż często zakładano.

Fakt rozumu

Ta sama Uwaga wprowadza termin techniczny o decydującym znaczeniu dla dalszych partii KPR:

„Świadomość tego zasadniczego prawa możemy nazwać faktem rozumu, ponieważ nie sposób wywnioskować jej z poprzedzających danych rozumu, na przykład ze świadomości wolności (świadomość ta bowiem nie jest nam wcześniej dana), i ponieważ narzuca się nam sama przez się jako syntetyczne twierdzenie aprioryczne.”

Prawo moralne nie jest faktem empirycznym, lecz jedynym faktem czystego rozumu — „przez co rozum ten objawia się jako pierwotnie prawodawczy (sic volo, sic iubeo).” Nie można wywieść go z wcześniejszych danych rozumu ani oprzeć na empirycznym wyobrażeniu. Twierdzenie to byłoby analityczne tylko przy założeniu wolności woli w sensie pozytywnym — ale tego założenia nie możemy uczynić, nie dysponując odpowiednim wyobrażeniem umysłowym. Prawo moralne jest więc dane bez uprzedniej dedukcji.

Uwaga uzupełnia to sławnym przykładem:

„Przypuśćcie, że ktoś utrzymuje, iż nie może powstrzymać swej chuci, gdy tylko zauważy przedmiot swej miłości i gdy nadarzy mu się sposobność. Spytajcie go wtedy, czy gdyby przed domem, gdzie nadarza mu się taka sposobność, postawiono szubienicę, aby go natychmiast po doznanej rozkoszy powiesić, nie zwalczyłby swej skłonności.”

Na pytanie, czy sprzeciwiając się woli księcia dającemu fałszywe świadectwo przeciw niewinnej osobie — pod groźbą śmierci — jest to możliwe, podmiot musi przyznać, że tak, choćby nie wiedział, czy by to uczynił:

„Sądzi więc, że może coś uczynić, dlatego że jest świadom, iż powinien to uczynić, i poznaje w sobie wolność, która w innym razie, bez prawa moralnego, pozostałaby dla niego nieznana.”

Przykład ten jest dowodem empirycznym na prymat świadomości powinności nad doświadczeniem wolności: wolność poznajemy nie bezpośrednio, lecz przez świadomość prawa moralnego, które ją implikuje.

Kategorie wolności — systematyczne pojęcia praktycznego rozumu (Kant)

Abstract

Pojęcia dobra i zła, jako wyniki apriorycznego wyznaczenia kierunku woli przez czyste prawo praktyczne, tworzą systematyczną tablicę kategorii wolności — odpowiedniczkę kategorii przyrody z Krytyki czystego rozumu, lecz od nich zasadniczo różną. Wszystkie są modi jednej kategorii przyczynowości rozumianej jako prawo wolności, które rozum sam sobie nadaje. W odróżnieniu od kategorii przyrody, będących jedynie formami myśli wymagającymi oddzielnego dostarczenia materii przez zmysłowość, kategorie wolności stwarzają samą rzeczywistość tego, do czego się odnoszą — usposobienie woli — i nie potrzebują wyobrażenia zmysłowego, aby uzyskać znaczenie poznawcze.

Kategorie wolności jako modi przyczynowości

Kant wskazuje, że kategorie dobra i zła nie odnoszą się pierwotnie do przedmiotów danych w wyobrażeniu (jak kategorie rozumu w użyciu teoretycznym), lecz “są wszystkie bez wyjątku modi jednej jedynej kategorii, mianowicie kategorii przyczynowości, o ile jej wyznacznik polega na przedstawieniu rozumowym jej prawa, które jako prawo wolności daje rozum samemu sobie i przez to okazuje się a priori praktycznym.”

Działania podpadają jednocześnie pod dwa porządki: jako zdarzenia w świecie zmysłowym należą do przyrody i kategorii przyczynowości przyrodniczej; jako wyrażenie zachowania się istot inteligibilnych podlegają prawu wolności. Dlatego wyznaczenia praktycznego rozumu zachodzą wobec zjawisk “wprawdzie zgodnie z kategoriami rozumu, lecz nie w zamiarze teoretycznego ich użycia, aby różnorodność wyobrażenia (zmysłowego) podporządkować świadomości apriorycznej, lecz tylko, aby różnorodność pożądań poddać jedności świadomości praktycznego rozumu.”

Tablica kategorii wolności ze względu na pojęcia dobra i zła

1. Ilość

— Podmiotowo, według maksym (mniemania kierujące wolą osobnika) — Przedmiotowo, według zasad (przepisy) — Zasady aprioryczne woli zarówno przedmiotowe, jak podmiotowe (prawa)

2. Jakość

— Praktyczne prawidła działania (praeceptivae) — Praktyczne prawidła zaniechania (prohibitivae) — Praktyczne prawidła wyjątków (exceptivae)

3. Stosunek

— Do osobowości — Do stanu osoby — Wzajemnie jednej osoby do stanu innej

4. Modalność

— Dozwolone i niedozwolone — Obowiązek i sprzeczne z obowiązkiem — Zupełny i niezupełny obowiązek

Tablica ta odzwierciedla strukturę kategorii z Krytyki czystego rozumu (ilość, jakość, relacja, modalność), lecz jej treść jest wyznaczona przez porządek wolności, nie przyrody. Wolność jest tu “rodzajem przyczynowości, nie podległej jednak wyznacznikom empirycznym” i rozpatrywana jest w odniesieniu do czynów możliwych dzięki niej jako zjawisk w świecie zmysłowym. Kategorie modalności przygotowują — “z początku tylko problematycznie” — przejście od zasad praktycznych w ogóle do zasad moralności, które dopiero przez prawo moralne mogą być przedstawione dogmatycznie.

Tablica wskazuje też właściwy porządek rozważań praktycznych: “od maksym, które każdy opiera na swej skłonności, przechodzimy do przepisów, które posiadają ważność dla pewnego rodzaju istot rozumnych, o ile te zgadzają się z sobą co do pewnych skłonności, a w końcu do prawa, które posiada ważność dla wszystkich bez względu na ich skłonności.”

Przewaga kategorii wolności nad kategoriami przyrody

Kant wyraźnie stwierdza wyższość kategorii wolności:

„Kategorie przyrody są jedynie myślowymi formami, które w nieokreślony tylko sposób przez ogólne pojęcia oznaczają przedmioty w ogóle dla każdego możliwego dla nas wyobrażenia.”

Kategorie przyrody wymagają do swego zastosowania dostarczenia materii ze zmysłowości — muszą czekać na wyobrażenie, które da im znaczenie. Natomiast kategorie wolności są gruntowane w czystym prawie praktycznym, które jest dane w samym rozumie, a nie ze zmysłowości. Ponieważ zaś we wszystkich przepisach czystego praktycznego rozumu chodzi “tylko o wyznaczenie kierunku woli, a nie o warunki naturalne (władzy praktycznej) wypełnienia jej zamiaru”:

„praktyczne pojęcia aprioryczne, odniesione do naczelnej zasady wolności, stają się natychmiast poznaniem i nie potrzebują czekać na wyobrażenia, aby otrzymać znaczenie. Dzieje się to zaś właśnie z tego zadziwiającego powodu, że pojęcia te same stwarzają rzeczywistość tego, do czego się odnoszą (usposobienie woli)”

Ta samostwórcza moc kategorii wolności jest czymś, czego kategorie przyrody nie posiadają: kategoria przyczynowości przyrodniczej nie stwarza przyrody, lecz tylko porządkuje daną empirycznie różnorodność. Kategoria przyczynowości z wolności, wyznaczona przez czyste prawo, stwarza w podmiocie usposobienie woli, które jest jej rzeczywistością. Odrębny problem — jak stosować te kategorie do konkretnych empirycznych przypadków bez schematu zmysłowego — podejmuje Typika czystej praktycznej władzy sądzenia (Kant).

Cytaty źródłowe

— z: Autonomia woli, wolność transcendentalna i praktyczna (Kant) —

  • „Przez wolność natomiast, w znaczeniu kosmologicznym, rozumiem władzę rozpoczęcia samemu jakiegoś stanu; jej przyczynowość zatem nie ulega według prawa przyrody znowuż jakiejś innej przyczynie, co by ją określała pod względem czasu.” — KCR, Dialektyka transcendentalna, Trzecia antynomia (tłum. pol. XIX w., Chmielowski)
  • „Rzecz godna nadzwyczajnej uwagi, że na tej transcendentalnej idei wolności opiera się jej praktyczne pojęcie i że tamta w tej wytwarza właściwy składnik trudności, jakie od dawna otaczały pytanie, czy jest możliwą.” — tamże
  • „usunięcie wolności transcendentalnej zniszczyłoby zarazem wszelką wolność praktyczną” — tamże

Do weryfikacji

— z: Autonomia woli, wolność transcendentalna i praktyczna (Kant) —

  • [do weryfikacji: „afficirt ist”] — termin techniczny Kanta; w przekładzie Ingardena sprawdzić, czy oddany jako „pobudzana” czy „afektowana”; wybór ma znaczenie dla relacji do Affizierung w Estetyce transcendentalnej.
  • [do weryfikacji: lokalizacja w KCR] — fragment z Uwagi do trzeciej antynomii (A533–537/B561–565 lub okolice); potwierdzić paginację.
  • [do weryfikacji: relacja §8 do istniejącej notatki o tabeli wyznaczników] — Uwaga II do §8 (tabela materialnych zasad, opozycja moralność/miłość własna) pokryta przez Kant — materialne zasady moralności i tabela wyznaczników woli ; sprawdzić, czy niniejsza notatka nie duplikuje elementów tamtej.
  • [do weryfikacji: paginacja AA] — §8 + Uwaga I w AA V, prawdopodobnie AA V 33–37.

— z: Formalna zasada prawa, wolność i fakt rozumu (Kant) —

  • [do weryfikacji: numery §§ i paginacja AA] — §5–§7 w Ks. I, Rozdz. I KPR; potwierdzić paginację Akademie-Ausgabe (AA V), prawdopodobnie AA V 28–31.
  • [do weryfikacji: „sic volo, sic iubeo”] — cytat z Juwenalisa (Satyry, VI, 223); sprawdzić, czy Kant cytuje dosłownie lub tylko aluzyjnie.

Korekty redakcyjne

— z: Autonomia woli, wolność transcendentalna i praktyczna (Kant) —

  • „ukoniecznioną” — archaizm przekładowy; zachowany w tabeli jako termin techniczny (necessitirt); w parafrazach uwspółcześniony.
  • „samorzutności” — zachowany jako termin Kantowski dla Spontaneität; nie zastępować „spontanicznością” bez adnotacji.

Źródła

— z: Autonomia woli, wolność transcendentalna i praktyczna (Kant) —

  • Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu, Ks. I, Rozdz. I, §8 + Uwaga I (tłum. pol., wydanie w zasobach projektu) — poziom wiarygodności: 2 (przekład bez wskazania tłumacza w dostępnym pliku; cytaty dosłownie z tekstu źródłowego)
  • Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Dialektyka transcendentalna — Trzecia antynomia, Uwaga (tłum. P. Chmielowski, XIX w.) — poziom wiarygodności: 2 (przekład bez aparatu krytycznego; zalecana weryfikacja z Ingardenem)

evergreen kant autonomia heteronomia wolnosc-negatywna wolnosc-pozytywna wola samowola prawo-moralne rozum-praktyczny krytyka-praktycznego-rozumu

— z: Formalna zasada prawa, wolność i fakt rozumu (Kant) —

  • Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu, Ks. I, Rozdz. I, §5–§7 + Uwaga do §7 (tłum. pol., wydanie w zasobach projektu) — poziom wiarygodności: 2 (przekład bez wskazania tłumacza w dostępnym pliku; cytaty dosłownie z tekstu źródłowego)

evergreen kant imperatyw-kategoryczny wolnosc wolnosc-transcendentalna fakt-rozumu prawo-moralne forma-prawodawcza rozum-praktyczny czysty-rozum-praktyczny krytyka-praktycznego-rozumu

— z: Kategorie wolności — systematyczne pojęcia praktycznego rozumu (Kant) —

  • Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu, Ks. I, Rozdz. II (O pojęciu przedmiotu czystego praktycznego rozumu), tłum. pol. — poziom wiarygodności: 2 (przekład bez wskazania tłumacza w dostępnym pliku; cytaty dosłownie z tekstu źródłowego)

evergreen kant metaetyka kategorie-wolnosci kategorie-przyrody rozum-praktyczny wola wolnosc przyczynowos krytyka-praktycznego-rozumu systematyka

evergreen kant autonomia heteronomia wolnosc-negatywna wolnosc-pozytywna wola samowola prawo-moralne rozum-praktyczny krytyka-praktycznego-rozumu wolność wolność-transcendentalna wolność-praktyczna przyczynowość antynomia dialektyka-transcendentalna krytyka-czystego-rozumu imperatyw-kategoryczny wolnosc wolnosc-transcendentalna fakt-rozumu forma-prawodawcza czysty-rozum-praktyczny metaetyka kategorie-wolnosci kategorie-przyrody przyczynowos systematyka

Odnośniki zwrotne