Schematyzm transcendentalny (Kant)
Abstract
Schematyzm transcendentalny rozwiązuje problem heterogeniczności kategorii i naoczności zmysłowej: czyste pojęcia rozsądku są bezczasowe i ogólne, zjawiska zaś zawsze jednostkowe i dane w czasie. Kant wprowadza schemat transcendentalny — wytwór wyobraźni transcendentalnej, który jako aprioryczne określenie czasu jest jednorodny zarazem z kategorią (jest ogólny i oparty na prawidle a priori) i ze zjawiskiem (czas mieści się w każdym empirycznym wyobrażeniu). Schemat to reguła wytwarzania przedstawienia odpowiadającego danej kategorii — nie obraz, lecz procedura syntezy w czasie. Każda z czterech grup kategorii (ilość, jakość, relacja, modalność) uzyskuje swój charakterystyczny schemat czasowy: sukcesję, stopień intensywności, porządek zdarzeń i stosunek do czasu jako całości. Bez schematów kategorie są jedynie czynnościami rozsądku wytwarzającymi pojęcia, które nie odnoszą się do żadnego przedmiotu; schematy są zatem jedynymi warunkami znaczenia kategorii w doświadczeniu.
Problem heterogeniczności
Warunkiem podciągnięcia przedmiotu pod pojęcie jest jednorodność obu stron — pojęcie musi zawierać to, co jest wyobrażone w przedmiocie. Kant stwierdza, że warunek ten w przypadku kategorii nie jest spełniony wprost: „czyste pojęcia rozsądkowe, w porównaniu z empirycznymi (owszem ze zmysłowymi w ogóle) oglądami, są całkiem niejednorodne i nigdy nie można ich napotkać w jakim bądź oglądzie” (KCR, A137/B176). Kategoria przyczynowości nie jest niczym, co można by zmysłowo oglądać; zjawisko nie zawiera w sobie żadnej czystej jedności rozsądkowej. Skoro tak, w jaki sposób kategoria może być w ogóle zastosowana do zjawisk?
Schemat jako trzeci człon — transcendentalne określenie czasu
Kant odpowiada, że musi istnieć coś trzeciego, co z obu stron podziela jednorodność: „To pośrednie wyobrażenie musi być czyste (bez przymieszki empirycznej) a przecież z jednej strony umysłowe, a z drugiej zmysłowe. Takim wyobrażeniem jest transcendentalny schemat” (KCR, A138/B177). Rolę tę może pełnić czas, ponieważ transcendentalne określenie czasu jest jednorodne z kategorią — jest ogólne i opiera się na prawidle a priori — a zarazem ze zjawiskiem, bo czas mieści się w każdym empirycznym wyobrażeniu rozmaitości (KCR, A138–139/B177–178). Czas jako forma zmysłu wewnętrznego obejmuje wszystkie zjawiska bez wyjątku, zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne, co odróżnia go od przestrzeni, która rządzi tylko zjawiskami zewnętrznymi. Dlatego właśnie czas — nie przestrzeń — jest naturalnym medium schematyzmu. Zob. Wyobraźnia (Einbildungskraft) jako władza syntezy (Kant).
Schemat a obraz
Schemat nie jest obrazem. Kant przeprowadza to rozróżnienie precyzyjnie: „kiedy kładę kolejno po sobie pięć kropek …, jest to obraz liczby pięć. Przeciwnie, kiedy sobie pomyślę tylko jakąś liczbę w ogóle, czy to będzie pięć, czy sto, to myśl ta jest raczej wyobrażeniem metody, żeby zgodnie z pewnym pojęciem wystawić w jakimś obrazie mnogość […]. Otóż wyobrażenie o ogólnym postępowaniu wyobraźni, by pojęciu wytworzyć jego obraz, nazywam schematem do tego pojęcia” (KCR, A140/B179). Obraz jest konkretny, jednostkowy, zamknięty — schemat jest procedurą zdolną wygenerować dowolny taki obraz, ale sama nie jest żadnym z nich. Analogicznie: pojęcie trójkąta nie dorównuje mu żaden konkretny obraz trójkąta, bo byłby ostrokątny albo prostokątny i tym samym zacieśniałby ogólność pojęcia; schemat trójkąta to reguła syntezy czystych kształtów w przestrzeni (KCR, A141/B180).
Schemat jest przy tym zawsze „wytworem wyobraźni” (KCR, A140/B179), a ściślej: wyobraźni transcendentalnej. Schemat czystego pojęcia rozsądkowego „nie może być ujęty w żaden zgoła obraz, lecz stanowi jeno czystą syntezę, zgodnie z prawidłem jedności według pojęć w ogóle, wyrażonym przez kategorię, i jest transcendentalnym wytworem wyobraźni, dotyczącym określenia zmysłu wewnętrznego w ogóle, wedle warunków jego formy (czasu)” (KCR, A142/B181). Operacja ta jest automatyczna i nieuświadamiana: „ten schematyzm naszego rozsądku co do zjawisk i ich gołej formy jest to ukryta w głębiach duszy ludzkiej sztuka, której środków wykonawczych nigdy chyba nie wydobędziemy od przyrody i nie przedstawimy ich oczom nieosłoniętymi” (KCR, A141/B180–181).
Schematy ilości — sukcesja jako liczba
Kategoriom ilości (jedność, wielość, całość) odpowiada schemat liczby. Kant definiuje go następująco: „Czystym schematem zaś ilości, jako pojęcia rozsądkowego, jest liczba, będąca wyobrażeniem, obejmującym w sobie kolejne dodawanie jednego do jednego (jednorodnego). A więc liczba jest to po prostu jedność syntezy rozmaitości jednorodnego oglądu w ogóle, dokonana przez to, że ja sam wytwarzam czas w ujęciu oglądu” (KCR, A142/B182). Pomyślenie liczby pięć wymaga przejścia przez serię pięciu następujących po sobie aktów syntezy — jedność to jeden moment, wielość to powtarzana synteza, całość to zamknięta seria. Liczba jest z istoty konstrukcją temporalną; sukcesja jest jej schematem.
Schematy jakości — intensywność jako stopień wypełnienia czasu
Kategoriom jakości (rzeczywistość, zaprzeczenie, ograniczenie) odpowiada schemat stopnia intensywności. Wrażenie nie jest jedynie obecne lub nieobecne — ma wielkość intensywną, przebiegającą ciągłe od zera do pełnego natężenia. Kant ujmuje to tak: „każde wrażenie ma jakiś stopień czyli wielkość, którą mniej lub więcej wypełnić może ten sam czas, tj. zmysł wewnętrzny, co do tego samego wyobrażenia przedmiotu, dopóki się nie zmieni w nic (=0=negatio)” (KCR, A143/B182). Schemat realności to więc ciągłe wytwarzanie jej w czasie, od pewnego stopnia aż do zniknięcia wrażenia lub w kierunku odwrotnym. Rzeczywistość odpowiada jakiemuś stopniowi wypełnienia czasu przez wrażenie, zaprzeczenie — stopniowi zerowemu, ograniczenie — pośredniemu.
Schematy relacji — porządek zdarzeń w czasie
Trzem kategoriom relacji odpowiadają trzy odrębne schematy, każdy wyznaczający inny aspekt porządku temporalnego.
Substancja — trwałość. „Schematem substancji jest trwanie realności w czasie, tj. wyobrażenie realności jako podścieliska do empirycznego określenia czasu w ogóle, pozostającego tedy nawet wówczas, gdy wszystko inne się zmienia” (KCR, A143/B182). Substancja jest tym, co identyczne przez cały czas, podczas gdy jej stany przechodzą jedne w drugie. Kant dodaje wyjaśnienie: czas sam nie upływa — w nim upływa istnienie rzeczy zmiennych; dlatego temu, co w czasie jest niezmienne (czas jako forma), odpowiada w istnieniu czynnik niezmienny (substancja), w którym jedynie można określić następstwo i współistnienie zjawisk (KCR, A143/B182–183).
Przyczynowość — konieczna sekwencja. „Schematem przyczyny i przyczynowości rzeczy w ogóle jest czynnik realny, po którym, jeżeli go się dowolnie stwierdzi, zawsze następuje jakiś inny. Polega zatem na kolejnym następstwie rozmaitości, o ile kolejność ta poddana jest prawidłu” (KCR, A144/B183). Schemat przyczynowości to nie zwykłe następstwo A po B, lecz następstwo zgodne z regułą: B musi następować po A na mocy prawa. Pozwala to odróżnić przypadkową kolejność zdarzeń od związku przyczynowego.
Wspólnota — jednoczesność. „Schematem wspólności (wzajemnego oddziaływania) czyli wzajemnej przyczynowości substancji ze względu na ich przypadłości jest spółbytność określeń jednych wraz z określeniami drugich, według jakiegoś ogólnego prawidła” (KCR, A144/B183). Dwa przedmioty współistnieją w tym samym czasie i nawzajem się wyznaczają przez wzajemne oddziaływanie.
Schematy modalności — stosunek do czasu jako całości
Kategoriom modalności (możliwość, aktualność, konieczność) odpowiadają schematy określające relację przedmiotu do czasu w ogóle, nie zaś do konkretnego momentu czy porządku zdarzeń. „Schematem możliwości jest zgodność syntezy rozmaitych wyobrażeń z warunkami czasu w ogóle (np. że przeciwstawne sobie właściwości w pewnej rzeczy nie mogą być równocześnie, lecz tylko następować po sobie)” (KCR, A144/B184) — coś jest możliwe, gdy może istnieć w jakimś czasie, tzn. gdy jego pojęcie nie narusza formalnych warunków doświadczenia. „Schematem rzeczywistości jest istnienie w czasie określonym” (KCR, A145/B184) — faktyczna obecność, a nie sama możliwość. „Schematem konieczności jest istnienie przedmiotu w każdym czasie” (KCR, A145/B184) — byt, którego zaprzeczenie jest wykluczone przez transcendentalne warunki doświadczenia.
Schemat każdej kategorii jest określeniem czasowym
Kant formułuje wniosek syntetyczny: „schemat każdej kategorii jest jeno określeniem czasowym: jako schemat ilości, zawiera w sobie i wyobraża wytwarzanie (syntezę) samego czasu w kolejnym ujęciu przedmiotu; jako schemat jakości — syntezę wrażenia (spostrzeżenia) z wyobrażeniem czasu czyli wypełnienie czasu; jako schemat stosunku — stosunek spostrzeżeń pomiędzy sobą w każdym czasie (tj. według prawidła określenia czasowego); wreszcie schemat sposobowości i jej kategorii — sam czas jako współzależnik określenia przedmiotu, czy i jak należy on do czasu. Schematy więc są po prostu apriorycznymi określeniami czasowymi według prawideł, a te odnoszą się porządkiem kategorii do szeregu czasu, do treści czasu, do porządku czasu, wreszcie do ogółu czasu — ze względu na wszystkie możliwe przedmioty” (KCR, A145/B184–185).
| Grupa kategorii | Schemat czasowy | Aspekt czasu |
|---|---|---|
| Ilość (jedność, wielość, całość) | Liczba — sukcesywna synteza | Szereg czasu |
| Jakość (rzeczywistość, zaprzeczenie, ograniczenie) | Stopień intensywności | Treść czasu |
| Relacja (substancja, przyczynowość, wspólnota) | Trwałość / Następstwo / Jednoczesność | Porządek czasu |
| Modalność (możliwość, aktualność, konieczność) | Czas możliwy / określony / wszelki | Ogół czasu |
Schematy jako jedyne warunki znaczenia kategorii
Schematy są „prawdziwymi i jedynymi warunkami, by tym pojęciom zapewnić odnoszenie się do przedmiotów, a zatem znaczenie” (KCR, A146/B185). Bez schematów „kategorie są tylko czynnościami rozsądku wytwarzającymi pojęcia, ale nie wyobrażają żadnego przedmiotu” (KCR, A147/B187). Kategoria substancji pozbawiona schematu trwałości znaczy jedynie tyle, że coś może być pomyślane jako podmiot (niebędący orzeczeniem czegoś drugiego) — wyobrażenie bez żadnej treści przedmiotowej. Zarazem schematy ograniczają kategorie: „lubo schemata zmysłowości są dopiero zrealizowaniem kategorii, mimo to ograniczają je także, tj. zacieśniają do warunków, leżących po zewnątrz rozsądku (mianowicie w zmysłowości)” (KCR, A146–147/B186). Kategorie mają zatem jedynie użytek empiryczny — orzekanie o możliwych przedmiotach doświadczenia — a nie transcendentny, tzn. nie mogą być legalnie rozciągnięte na rzeczy same w sobie.
Idea jako podobnik schematu — maksymy rozumu (Kant)
Abstract
Kant precyzuje architektoniczny stosunek rozumu do rozsądku przez analogię do relacji rozsądku do zmysłowości. Jak rozsądek potrzebuje schematów zmysłowych, by stosować kategorie do zjawisk, tak rozum potrzebuje czegoś analogicznego, by organizować użycie rozsądku. Tym analogonem jest idea jako podobnik (Analogon) schematu: nie determinuje przedmiotu poznania, lecz wyznacza prawidło systematycznej jedności wszelkiego użycia rozsądku. Zasady czystego rozumu mają przez to pośrednią realność przedmiotową — nie określają przedmiotów, lecz wskazują postępowanie poznawcze. Podmiotowe zasady wyprowadzone z interesu rozumu, nie z własności przedmiotów, Kant nazywa maksymami rozumu.
Trójstopniowa analogia: zmysłowość – rozsądek – rozum
Kant ustanawia symetryczną strukturę architektoniczną:
| Poziom | Władza wyższa | Władza niższa | Narzędzie pośredniczące |
|---|---|---|---|
| Zmysłowość → rozsądek | Rozsądek | Zmysłowość | Schemat transcendentalny |
| Rozsądek → rozum | Rozum | Rozsądek | Idea jako podobnik schematu |
„Rozsądek stanowi dla rozumu przedmiot tak samo, jak zmysłowość dla rozsądku.” Zadaniem rozumu jest uczynić systematyczną jednią wszystkie możliwe empiryczne działania rozsądkowe — tak jak rozsądek przez pojęcia wiązał szczegóły zjawisk i poddawał je prawom empirycznym.
Idea jako podobnik schematu
Schemat transcendentalny czyni kategorie określonymi, dostarczając im odpowiadającego oglądu zmysłowego. Dla jedności rozumowej brakuje analogicznego oglądu — „dla nieprzerwanej systematycznej jedni wszystkich pojęć rozsądkowych niepodobna w oglądzie odnaleźć żadnego schematu.” Mimo to idea może i powinna pełnić analogiczną rolę:
Idea jako podobnik (Analogon): jest nią idea maximum podziału i zjednoczenia poznania rozsądkowego w jednej zasadzie. Pojęcie maksimum jest określone przez to, że usuwa się wszystkie ścieśniające warunki — największość i bezwzględna zupełność dają się pomyśleć przez negację ograniczeń.
Różnica kluczowa między schematem a podobnikiem:
- Schemat → zastosowanie kategorii do schematu = poznanie przedmiotu
- Podobnik (idea) → zastosowanie pojęć do idei ≠ poznanie przedmiotu; = prawidło systematycznej jedni wszelkiego użycia rozsądku
Pośrednia realność przedmiotowa zasad rozumu
Zasady czystego rozumu nie są konstytutywne — nie określają przedmiotów. Mają jednak pośrednią realność przedmiotową: każda zasada, ustalająca a priori ciągłą jedność użycia rozsądku, wpływa pośrednio na przedmioty doświadczenia, wskazując postępowanie, wedle którego empiryczne użycie rozsądku może się „ze sobą nawskroś zgadzać przez połączenie z zasadą nieprzerwanej jedni.”
Jest to precyzyjne rozgraniczenie między rolą konstytutywną (Analityka) a regulatywną (Dialektyka / Dodatek): zasady rozumu „nie określają, lecz wskazują.”
Maksymy rozumu
Kant wprowadza termin techniczny:
„Wszystkie podmiotowe zasady, powzięte nie z właściwości przedmiotu, lecz z interesu rozumu, ze względu na jakąś możliwą doskonałość poznania przedmiotu tego, nazywam maksymami rozumu.”
Maksymy rozumu spekulatywnego — choć mogą się wydawać zasadami przedmiotowymi — są zasadami podmiotowymi, wyprowadzonymi z interesu rozumu w systematycznej doskonałości poznania. Nie twierdzą nic o świecie; twierdzą, jak rozum powinien organizować swoje dążenie do wiedzy. Zasada jednorodności, specyfikacji i ciągłości (zob. Idee transcendentalne i dialektyka czystego rozumu (Kant)) są przykładami takich maksym.
Cytaty źródłowe
— z: Schematyzm transcendentalny (Kant) — Wszystkie cytaty powyżej pochodzą bezpośrednio z rozdziału O schematyzmie czystych pojęć rozsądkowych i zostały zweryfikowane względem tekstu źródłowego.
— z: Idea jako podobnik schematu — maksymy rozumu (Kant) —
- „lubo dla nieprzerwanej systematycznej jedni wszystkich pojęć rozsądkowych niepodobna w oglądzie odnaleźć żadnego schematu, to może i powinien być dany podobnik [Analogon] takiego schematu, czym jest idea maximum podziału i zjednoczenia poznania rozsądkowego w jakiejś zasadzie” — KCR, Dodatek do Dialektyki transcendentalnej (tłum. Chmielowski)
- „Wszystkie podmiotowe zasady, powzięte nie z właściwości przedmiotu, lecz z interesu rozumu […] nazywam maksymami rozumu.” — tamże
Do weryfikacji
— z: Idea jako podobnik schematu — maksymy rozumu (Kant) —
- [do weryfikacji: lokalizacja] — Dodatek do Dialektyki; prawdopodobnie A664–666/B692–694; potwierdzić paginację.
- [do weryfikacji: „podobnik” jako przekład Analogon] — sprawdzić, czy Ingarden zachowuje ten termin, czy używa „analogon”; wybór ma znaczenie, bo Analogon u Kanta jest terminem technicznym.
- [do weryfikacji: relacja do schematyzmu] — porównać z rozdziałem o schematyzmie (Analityka zasad); tu Kant świadomie nawiązuje do tamtej struktury przez analogię.
Źródła
— z: Schematyzm transcendentalny (Kant) —
- Kant, Immanuel. Krytyka czystego rozumu, przeł. Roman Ingarden. PWN, 1957. Rozdział O schematyzmie czystych pojęć rozsądkowych, A137–A147 / B176–B187. Tekst źródłowy dostępny w projekcie:
sources/05 Historia filozofii zachodniej/06 Filozofia XVII i XVIII wieku/Kant/Kant - Krytyka czystego rozumu-splitted/1. KrytykaCzystegoRozumu/1.12. AnalitykiTranscendentalnejKsięgaDruga/1.12.2. TranscendentalnejNaukiRozwagiCzyli.md. Poziom wiarygodności: 1. - Longuenesse, Béatrice. Kant and the Capacity to Judge. Princeton University Press, 1998. Poziom wiarygodności: 2.
- Allison, Henry E. Kant’s Transcendental Idealism. Yale University Press, 2004, rozdz. 9. Poziom wiarygodności: 2.
kant-schematyzm kant-zagadnienia-rozne evergreen
— z: Idea jako podobnik schematu — maksymy rozumu (Kant) —
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Dodatek do Dialektyki transcendentalnej — O regulatywnym użytkowaniu z idei czystego rozumu; przekład P. Chmielowski (XIX w.) — poziom wiarygodności: 2
evergreen kant idea schemat podobnik maksymy-rozumu zasady-regulatywne systematyczna-jedność dialektyka-transcendentalna krytyka-czystego-rozumu
evergreen kant-schematyzm kant-zagadnienia-rozne kant idea schemat podobnik maksymy-rozumu zasady-regulatywne systematyczna-jedność dialektyka-transcendentalna krytyka-czystego-rozumu