Kant — poznanie teoretyczne i praktyczne; struktura postulatu moralnego
Abstract
Kant precyzuje rozróżnienie między poznaniem teoretycznym (poznanie tego, co jest, a priori jako konieczne) a praktycznym (poznanie tego, co być powinno, a priori). Na tym tle wprowadza strukturę postulatu: gdy pewien warunek jest wręcz konieczny dla możliwości bezwzględnie koniecznego prawa praktycznego, warunek ten należy wymagać (postuliren) — nie jako twierdzenie spekulatywne, lecz jako wymaganie praktyczne. Zapowiada, że prawa moralne nie tylko pozwalają przyjąć byt najwyższego jestestwa, lecz go wymagają — choć wyłącznie praktycznie.
Rozróżnienie: poznanie teoretyczne i praktyczne
Kant podaje zwięzłe definicje robocze:
- Poznanie teoretyczne: poznaję a priori (jako konieczność), że coś jest.
- Poznanie praktyczne: poznaję a priori, że coś stać się powinno.
Rozróżnienie nie dotyczy jedynie treści (byt vs. powinność), lecz modalności epistemicznej: oba typy poznania są a priori, lecz operują w różnych domenach normatywnych.
Struktura wymagania (per thesin) i przypuszczenia (per hypothesin)
Gdy coś jest pewne, lecz tylko warunkowo, warunek tego może być:
| Typ warunku | Charakter | Termin |
|---|---|---|
| Wręcz konieczny | Nie można się bez niego obejść | Wymagany (per thesin, postulirt) |
| Dowolny i przypadkowy | Można go przyjąć lub nie | Przypuszczony (per hypothesin) |
Postulat jest zatem wymaganiem warunku, który jest wręcz konieczny dla czegoś, co już zostało poznane a priori jako bezwzględnie konieczne. Nie jest hipotezą — jest koniecznym uzupełnieniem czegoś uprzednio koniecznego.
Zastosowanie: postulat istnienia bytu najwyższego
Prawa moralne są bezwzględnie konieczne. Jeśli wymagają one przyjęcia jakiegoś istnienia jako warunku możliwości swojej mocy obowiązującej — to tego istnienia należy wymagać (postuliren), ponieważ „sam czynnik uwarunkowany, od którego wniosek przechodzi do tego określonego warunku, poznajemy a priori jako wręcz konieczny.”
Kant odkłada pełne rozwinięcie tego argumentu na później, zaznaczając jedynie: prawa moralne nie tylko pozwalają przyjąć byt najwyższego jestestwa — przy dalszym roztrząsaniu okazuje się, że go wymagają. Wymaganie to ma jednak charakter wyłącznie praktyczny, nie spekulatywny: nie jest to dowód istnienia Boga, lecz konieczny warunek sensu moralności.
Jest to bezpośrednia zapowiedź doktryny postulatów rozumu praktycznego rozwiniętej w Krytyce praktycznego rozumu (nieśmiertelność duszy, wolność, Bóg jako trzy postulaty wymagane przez imperatyw kategoryczny i pojęcie najwyższego dobra).
Cytaty źródłowe
- „Ponieważ są prawa praktyczne, będące wręcz koniecznymi (moralne); to, jeżeli one każą koniecznie przyjąć jakieś istnienie, jako warunek możliwości swojej mocy obowiązującej, trzeba wymagać [postuliren] takiego istnienia, dlatego, że sam czynnik uwarunkowany […] poznajemy a priori jako wręcz konieczny.” — KCR, Dialektyka transcendentalna, Ideał czystego rozumu (tłum. Chmielowski)
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: lokalizacja] — prawdopodobnie A632–636/B660–664; potwierdzić paginację.
- [do weryfikacji: relacja do Krytyki praktycznego rozumu] — sprawdzić, czy termin postuliren w KCR ma już dokładnie ten sam sens techniczny co w KPR, czy jest tylko zapowiedzią; w KCR kontekst jest teologiczno-spekulatywny, w KPR — ściśle moralny.
- [do weryfikacji: „per thesin” i „per hypothesin”] — terminologia scholastyczna; sprawdzić, czy Kant przejmuje ją bezpośrednio czy modyfikuje.
Źródła
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Dialektyka transcendentalna — Ideał czystego rozumu; przekład P. Chmielowski (XIX w.) — poziom wiarygodności: 2
evergreen kant poznanie-teoretyczne poznanie-praktyczne postulat prawa-moralne byt-najwyższy rozum-praktyczny krytyka-czystego-rozumu