Uczucia wyobrażeniowe i przekonaniowe (Meinong)
Abstract
W Psychologisch-ethische Untersuchungen zur Werttheorie (1894) Alexius Meinong wprowadza podział uczuć na wyobrażeniowe — ufundowane na prostych wyobrażeniach przedmiotu — oraz przekonaniowe — ufundowane na sądach i przekonaniach o stanach rzeczy. Tylko te drugie mogą stanowić psychologiczną podstawę wartości; wartość nie jest odpowiedzią na sam obraz przedmiotu, lecz na wiarę w to, że przedmiot lub pewien stan rzeczy realnie zachodzi.
Psychologiczne presupozycje uczuć
Wyjściowym problemem Meinonga jest pytanie, co psychologicznie poprzedza uczucie i je warunkuje. Każde uczucie posiada tzw. psychologische Voraussetzung (presupozycję psychologiczną) — akt lub treść, bez której uczucie w ogóle nie może powstać. Meinong identyfikuje dwa zasadnicze typy takich presupozycji:
- Wyobrażenie (Vorstellung) — nieaserrtywne, czysto prezentacyjne ujęcie przedmiotu. Przedmiot jest mi dany, ale nie twierdzę, że istnieje ani że zachodzi jakiś stan rzeczy.
- Sąd / przekonanie (Urteil / Überzeugung) — akt, który zawiera tezę egzystencjalną lub orzecznikową; jestem przekonany, że coś jest lub ma się tak a tak.
Odpowiednio, uczucia dzielą się na:
- Vorstellungsgefühle — uczucia, których presupozycją jest samo wyobrażenie. Przykład: przyjemność towarzysząca wyobrażeniu pięknego krajobrazu, gdy wiem, że jest to fikcja lub gdy nie zadaję sobie pytania o istnienie. Uczucie jest lżejsze i nie angażuje przeświadczenia o rzeczywistości swego przedmiotu.
- Überzeugungsgefühle — uczucia, których presupozycją jest przekonanie o realności pewnego stanu rzeczy. Przykład: ulga wywołana przekonaniem, że przyjaciel ocalał, albo smutek wynikający z wiary w jego śmierć. Uczucie zależy tu od treści i prawdziwości sądu.
Meinong w §11 stwierdza wyraźnie, że uczucia wartościowe są odpowiedzią emocjonalną na wierzone stany rzeczy i „presupponują zatem sądy i wyobrażenia (idee) intendowanych przedmiotów jako tzw. presupozycje psychologiczne” [do weryfikacji: tłumaczenie śródtekstowe na podstawie SEP; tekst pierwotny §11 niedostępny do bezpośredniej weryfikacji].
Znaczenie dla teorii wartości
Rozróżnienie to jest fundamentalne dla Meinongowskiego projektu w 1894 r. Gdyby wartości były ufundowane wyłącznie na Vorstellungsgefühlen, niemożliwe byłoby wytłumaczenie, dlaczego wartość rzeczy zmienia się wraz ze zmianą przekonań o niej. Gdy ktoś myli złoto z pozłacanym metalem, jego uczucie zachwytu jest uczuciem wartościowym — ale zmieni się, gdy zmieni się jego przekonanie. To właśnie Überzeugungsgefühle wyjaśniają normatywną korygibilność wartościowania: można kwestionować czyjąś ocenę wartości, atakując jej presupozycyjne przekonania.
Z kolei wartość nie jest identyczna ze zbiorem uczuć wartościowych:
„Wartości są pojęciowo wyznaczane przez uczucia wartościowe, ale wartości nie można po prostu scharakteryzować jako zbioru uczuć wartościowych” (Meinong 1894: 71–72; streszczenie z SEP) [do weryfikacji: paginacja za SEP, cytat pośredni].
Meinong formułuje tu wczesną wersję subiektywizmu aksjologicznego: rzeczy mają wartości ze względu na nasze postawy wartościujące, nie na odwrót. Jednocześnie wprowadza element intersubiektywny i dyspozycyjny — wartość wymaga „podmiotu odpowiednio zorientowanego w normalnej dyspozycji w odpowiednich okolicznościach”, co wyprzedza późniejsze idealnoobserwatorowe teorie wartości.
Osadzenie w tradycji Brentanowskiej
Podział na Vorstellungsgefühle i Überzeugungsgefühle bezpośrednio nawiązuje do Brentanowskiej taksonomii aktów psychicznych: wyobrażeniom odpowiadają Vorstellungen, sądom — Urteile, a uczucia (Gefühle / Gemütsbewegungen) stanowią trzecią klasę. Meinong pokazuje, że uczucia nie są neutralne wobec tej struktury — ich epistemiczny charakter zależy od tego, na jakim akcie są ufundowane.
Warto zaznaczyć, że w tym samym czasie Christian von Ehrenfels (1893) wywodził wartości z Begehren (pożądania), nie z uczuć — Meinong polemizuje z tym stanowiskiem, akcentując rolę uczucia (nie woli) jako właściwej podstawy wartościowania.
Ewolucja stanowiska
Wczesna pozycja subiektywistyczna z 1894 r. uległa radykalnej zmianie po 1912 r. Meinong przeszedł na stanowisko obiektywistyczne, traktując wartości i normy jako osobny rodzaj przedmiotów w ramach swojej teorii przedmiotów (Gegenstandstheorie) — zob. Über emotionale Präsentation (1917).
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: terminologia] — Użytkownik wskazał „Überzeugungsgefühle”; w literaturze wtórnej pojawia się też „Urteilsgefühle” (uczucia sądowe). Należy sprawdzić, czy w tekście pierwotnym z 1894 r. Meinong konsekwentnie używa jednego terminu, czy obu wymiennie. Weryfikacja: tekst pierwotny, Gesammelte Abhandlungen, Bd. I.
- [do weryfikacji: brak źródła pierwotnego] — Cytaty z §11 oraz s. 71–72 podane za SEP (poziom wiarygodności 4). Konieczne sprawdzenie w tekście pierwotnym: Alexius Meinong, Psychologisch-ethische Untersuchungen zur Werttheorie, Graz 1894 — lub przedruk w: Gesammelte Abhandlungen zur Werttheorie und Theodizee, Graz: Leuschner & Lubensky, 1894.
Źródła
- Alexius Meinong, Psychologisch-ethische Untersuchungen zur Werttheorie, Graz: Leuschner & Lubensky, 1894. — Tekst pierwotny; poziom wiarygodności: 1 (niedostępny online w trakcie opracowywania notatki; dostępny w ramach: Alexius Meinong Gesamtausgabe, Akademische Druck- und Verlagsanstalt, Graz 1968–1978, Bd. III).
- Dermot Moran, Stanford Encyclopedia of Philosophy, s.v. „Meinong”, https://plato.stanford.edu/entries/meinong/ (dostęp: 2026-03-22). — Poziom wiarygodności: 4. Potwierdza §11 i s. 71–72 jako lokalizacje kluczowych tez.
evergreen teoria-wartości filozofia-austriacka Meinong psychologia-opisowa