Słownik pojęć Heideggera — terminologia polska
Abstract
Zestawienie polskich przekładów pojęć Martina Heideggera z dwóch głównych tradycji translatorskich: Bogdana Barana (Bycie i czas, PWN 1994/2010) i Wawrzyńca Rymkiewicza (Podstawowe zagadnienia filozofii, Fundacja Cieszkowskiego 2018). Słownik obejmuje ok. 70 haseł z terminami niemieckimi. Każde hasło oznaczono źródłem:
[R]= Rymkiewicz,[B]= Baran,[B/R]= oba przekłady,[std]= termin standardowy w literaturze wtórnej. Wewnętrzne napięcia translatorskie i kluczowe rozbieżności są odnotowane explicite.
Rymkiewicz programowo sięga po zapomniane słowa staropolskie, by odtworzyć filozoficzną głębię oryginału — zamiast konwencjonalnych ekwiwalentów. Baran stosuje polszczyznę filozoficzną ukształtowaną przez recepcję akademicką. Oba przekłady mają legitymację naukową; ich różnice są filozoficznie znaczące i nie wynikają z błędu.
Hasła
B
BYCIE [B/R] (das Sein, das Seyn)
„To, że w ogóle coś jest” — fundamentalne pytanie Heideggerowskiej ontologii. Bycie nie jest bytem, cechą bytu ani najbardziej ogólnym pojęciem rodzajowym; jest warunkiem możliwości wszelkiego bytowania. Zachodnia metafizyka systematycznie zapominała bycie na rzecz zajmowania się bytami (Seinsvergessenheit). Termin wspólny obu przekładom — u Rymkiewicza akcent na egzystencjalny sens pierwotny, u Barana na tradycję akademicką. Zob. BYT, BYCIE-W-ŚWIECIE, ONTOLOGICZNA RÓŻNICA.
BYCIE-KU-ŚMIERCI [B] (Sein zum Tode)
Strukturalny charakter bycia jestestwa: śmierć nie jest zdarzeniem, które nastąpi, lecz możliwością, ku której jestestwo jest zawsze już zwrócone. Bieg ku śmierci (Vorlaufen in den Tod) jest warunkiem autentycznego bycia-całością i zdecydowania. Zob. Bycie ku śmierci (Heidegger).
BYCIE-W-ŚWIECIE [B] (In-der-Welt-sein)
Pierwotna struktura egzystencji jestestwa — nie relacja podmiotu do świata zewnętrznego, lecz niezróżnicowana jedność: jestestwo jest zawsze już przy rzeczach, z innymi, rozumiejące. Trzy wewnętrznie powiązane momenty: światowość świata, kto jestestwa w powszedniości (Się), bycie-w jako takie. Termin analityczny Barana; u Rymkiewicza odpowiada mu „bycie-na-zewnątrz, bycie-w-świecie”. Zob. Jestestwo - Przebywanie (Dasein) (Heidegger).
BYT [B/R] (das Seiende, ein Seiendes)
Rzeczownik odsłowny od imiesłowu — „czymś będącym”. Każdy konkretny byt jednostkowy. Odróżnij od BYCIE (Sein): byt jest, bycie bytuje. Zob. ONTOLOGICZNA RÓŻNICA.
BYTNOŚĆ [R] (die Anwesenheit)
„Obecność” jako samoistniejąca stałość rzeczywistości, bez zabarwienia subiektywnego. Nawiązanie do Arystotelesowskiego ujęcia bycia jako niezmiennej bytności (beständige Anwesenheit). U Barana: zob. OBECNOŚĆ (2). Powiązane: NIEZMIENNIK, STAŁA.
BYTOWANIE / NIERUCHOMOŚĆ / ZAISTNIENIE [R] (das Anwesende, das Anwesen, die Anwesung)
Trzy aspekty greckiej οὐσία według Rymkiewicza:
- bytowanie — dynamiczna postać bycia, aktywne presente-owanie się bytu
- nieruchomość — codzienne doświadczenie bycia jako posiadłości, tego co „ma się” trwale
- zaistnienie — „wschodzące występowanie w Otwartości”, wyłanianie się z zakrycia
C
CIERPIENIE [R] (das Leiden)
Hasło wymienione bez rozwinięcia u Rymkiewicza. Bierny, receptywny wymiar bycia-w-świecie — pasywność jako modus odbioru bytu. [Do weryfikacji: rozwinięcie w PZF.]
CIEKAWOŚĆ [B] (die Neugier)
Powszedni modus widzenia naznaczony nie chęcią rozumienia, lecz samym widzeniem: bycia wszędzie i nigdzie. Ciekawość szuka nowości dla samej nowości, permanentnie zmienia temat. Jeden z trzech fenomenów upadania, obok gadaniny i dwuznaczności. Zob. Upadanie (Verfallenheit) (Heidegger).
CZASOWOŚĆ [B] (die Zeitlichkeit)
Pierwotny sens bycia jestestwa jako troski: troska jest możliwa, bo jestestwo jest z istoty czasowe. Trojga ekstaz — przyszłość (Zukunft), zaistniałość (Gewesenheit), chwila obecna (Gegenwart) — konstytuują jedność horyzontu temporalnego. Czasowość jest źródłowsza niż „czas” rozumiany potocznie jako ciąg teraz. Powiązane: ZAISTNIAŁOŚĆ, MOMENT.
CZYM-JESTWO / CZYMJESTWO [R] (das Was-sein, das Wassein)
Neologizm translatorski Rymkiewicza odpowiadający łacińskiej quidditas (scholastyczne „co-ość”): to, co czyni dany byt określonym rodzajem bytu. Powiązane: ESENCJA, ESENCJALNOŚĆ.
D
DOLA / MUS / PRZYMUS / KONIECZNOŚĆ [R] (die Not, die Nötigung, die Notwendigkeit)
Rymkiewicz: „ośrodkiem tej grupy pojęć jest nieprzetłumaczalne słowo Not, oznaczające jednocześnie biedę i potrzebę”. Dola uobecnia się przez nastroje fundamentalne; jest życiową koniecznością objawianą przymusem nastrojów, nie logiczną inevitabilnością. „Wszelka konieczność zgodnie ze swym charakterem wynika z Doli.” Powiązane: OKREŚLENIE / NASTRÓJ.
DO-ŚWIADCZYĆ / DO-ŚWIADCZENIE [R] (er-fahren, die Er-fahrung)
Doświadczenie nie jako akumulacja wiedzy, lecz jako „skok w inne doświadczeniowe pole”. Przedrostek er- sygnalizuje zmianę perspektywy, aktywne wyjście poza dotychczasowe horyzonty — transgresję, nie kumulację. Zob. rodzinę terminów WY-DOBYCIE, WY-MYŚLAĆ, WY-PATRZEĆ.
DWUZNACZNOŚĆ [B] (die Zweideutigkeit)
Powszedni modus rozumienia, w którym niemożliwe jest rozróżnienie między tym, co autentycznie przemyślane, a tym, co jedynie obiegowo przyswojone. Dwuznaczność rządzi obok gadaniny i ciekawości jako trzeci fenomen upadania. Zob. Upadanie (Verfallenheit) (Heidegger).
DZIEJE [R/B] (die Geschichte, das Geschichtliche)
Dziejowa rozwijającość bycia — to, co rozgrywa się jako los, nie jako przedmiot badań historycznych. U Barana Geschichte = dzieje, die Geschichtlichkeit = DZIEJOWOŚĆ. Odróżnij od [[#historia-die-historie|HISTORIA (die Historie)]] (nauka historyczna).
DZIEJOWOŚĆ [B] (die Geschichtlichkeit)
Egzystencjalny charakter jestestwa jako bytu dziejowego: jestestwo nie jest w historii jak w otoczeniu — ono samo jest dziejowe, ponieważ jest wrzucone w odziedziczone możliwości i projektuje siebie w przyszłości. Dziejowość jest ugruntowana w czasowości. Powiązane: DZIEJE.
E
EGZYSTENCJAŁY [B] (die Existenzialien)
Kategorie ontologiczne właściwe jestestwu — w odróżnieniu od kategorii (Kategorien) opisujących byt niebędący jestestwem. Egzystencjały to: rozumienie, nastrojenie, mowa, bycie-w-świecie, troska itd. Ontologicznie nieporównywalne z cechami rzeczy. Zob. Egzystencjały i kategorie (Heidegger)
ESENCJA [R] (das Wesentliche)
„Wyciąg, istotna strona czegoś”. „Królestwo esencji” obejmuje Zdarzenia i to, co się nie zdarzyło — ma charakter istnieniowy (temporalny), nie statyczny. Powiązane: ESENCJALNOŚĆ, CZYM-JESTWO.
ESENCJALNOŚĆ [R] (die Wesenheit)
Istotna strona rzeczywistości o charakterze istnieniowym — to, co czyni byt tym, czym jest, ujęte nie jako substancja, lecz jako zdarzenie bycia.
F
FAKTYCZNOŚĆ [B] (die Faktizität)
Strukturalny moment troski: jestestwo jest zawsze już rzucone w określony świat, nastrój, historię — bez własnego wyboru. Faktyczność to nie zbiór własności empirycznych, lecz egzystencjalny fakt bycia-tu-już-zawsze. Powiązane: WRZUCENIE / RZUCENIE. Zob. Troska (Sorge) (Heidegger).
G
GADANINA [B] (die Gerede)
Powszedni sposób bycia mowy w upadaniu: słowa cyrkulują oderwane od pierwotnego rozumienia, przejmuje się je bez gruntownego przyswajania. Gadanina daje pozór pełnego rozumienia bez dochodzenia do rzeczy samej — nie jest „plotką” w sensie pejoratywnym, lecz egzystencjalną strukturą powszedniej wykładni. Zob. Upadanie (Verfallenheit) (Heidegger).
H
HISTORIA [R/B] (die Historie, das Historische)
Nauka historyczna i jej przedmiot — to, co historyczne w sensie naukowym (Baran: die Historie). Odróżnij od DZIEJE (die Geschichte): historia bada i rekonstruuje przeszłość jako obiekt; dzieje to żywe rozwijanie się bycia.
I
ISTNIEĆ [R] (bestehen, es gibt)
Wyrażenia oznaczające „fakt: jest tak, że” — istnienie w sensie stwierdzenia faktu. Heidegger odróżnia to od głębszego bycia (Sein): że coś istnieje nie odpowiada na pytanie o bycie tego czegoś.
ISTNOŚĆ [R] (das Wahre)
„Rzecz istna albo wyraz istny”. W staropolskiej tradycji językowej wiązała się z esencją, właściwością i rękojmią. Pomost między das Wahre a Iścizną.
ISTOTA / ISTNĄĆ / ISTNIĘCIE / ISTNIAJĄCE [R] (das Wesen, die Wesung, wesen, das Wesende)
Od czasownika wesen — egzystować, być tu oto. Heidegger łączy istotę z istnieniem: essentia nie jest danym z góry „co”, lecz zdarzeniem bycia. „Istota staje się zdarzeniem bycia.” Por. prymat egzystencji nad esencją.
IŚCIĆ / ZAIŚCIĆ / PRZEIŚCIĆ [R] (wahren, bewahren, verwahren)
„Zachować, strzec, bronić” — fundamentalne zachowanie człowieka wobec bytu. „Byt musiał zostać zaiszczony w swej Iściźnie” — prawda bytu domaga się strzeżenia, nie tylko odkrywania. Podmiotem tego strzeżenia jest iściec.
IŚCIEC [R] (der Wahrer, der Bewahrer, der Verwahrer)
„Świadek” — ten, kto poświadcza lub przy czymś stoi. Człowiek jako „iściec jestności bytu” i „stróż Otwartości Bycia”: bycie-człowiekiem to nie podmiotowość poznawcza, lecz czuwanie nad otwartością. Powiązane: Iścizna.
IŚCIZNA [R] (die Wahrheit)
Kluczowy neologizm Rymkiewicza — przywrócenie staropolskiego słowa oznaczającego „istą prawdę, rzetelność, własność”. Odróżnia Heideggerowską Wahrheit (prawdę jako odkrytość, ἀλήθεια) od zdegradowanego pojęcia prawdy jako zgodności (Richtigkeit). Iścizna to prawda bytu jako jego niezakrytość — nie kryterium sądu, lecz sposób bycia. U Barana: prawda (bez dystynkcji leksykalnej). Por. trwoga jako otwierająca na niezakrytość.
J
JESTEŃSTWO [R] (das Seiendste)
„Byt najwyższy” — w ontoteologicznej tradycji: Absolut, pierwsza przyczyna. Heidegger pokazuje, że szukanie najwyższego bytu jest symptomem zapomnienia bycia. Odróżnij od jestestwa.
JESTESTWO [B] (das Dasein)
Standardowy przekład Barana dla Dasein — dosłownie: „bycie-tu”. Byt wyróżniony ontologicznie: jego esencja tkwi w egzystencji, jest zawsze moje (Jemeinigkeit), zawsze już rozumie swoje bycie. U Rymkiewicza: PRZEBYWANIE / PRZY-BYWANIE. Zob. Jestestwo - Przebywanie (Dasein) (Heidegger).
Rozbieżność terminologiczna
Jestestwo (Baran) vs. przebywanie / przy-bywanie (Rymkiewicz) to dwa przekłady Dasein, fundamentalnie różne akcentem: Baran kładzie nacisk na bytowanie-tu, Rymkiewicz — na otwarte przebywanie-w-świecie i lokalne zakorzenienie. Wszystkie notatki w tym vaulcie używają terminologii Baranowskiej.
JESTNOŚĆ [R] (die Seiendheit)
Istnienie jako byt w całości — bytowość bytów ujęta globalnie. Nie ten lub ów byt, lecz samo bycie bytem rozciągnięte na ogół. Powiązane: BYTNOŚĆ.
M
MIEDZA [R] (das Zwischen)
Przestrzeń pośrednia — między-charakter bycia. Bycie nie jest ani w podmiocie, ani w przedmiocie, lecz pomiędzy, w relacji, w otwartości. Rymkiewicz wybiera „miedzę” jako słowo z zakorzenioną wyobraźnią granicy i przejścia.
MOMENT [R] (der Augenblick)
Dosłownie: „mgnienie oka” — moment percepcji jako zdarzenie obecności. U Barana: chwila (Augenblick) — autentyczne uchwycenie chwili przez jestestwo w pełnym napięciu trojga ekstaz czasu (Bycie i czas, §65). Powiązane: CZASOWOŚĆ.
MOWA [B] (die Rede)
Trzecia podstawowa struktura bycia-w-świecie obok rozumienia i nastrojenia. Mowa to artykułowanie zrozumiałości — nie język jako system znaków, lecz egzystencjalne ugruntowanie wszelkiego mówienia i milczenia. Z mowy wywodzą się język i gadanina w powszedniości.
N
NASTROJENIE / USPOSOBIENIE [B] (die Befindlichkeit)
Egzystencjał otwierający jestestwo na jego rzucenie i faktyczność. Nie jest nastrojem psychologicznym — Befindlichkeit to ontologiczny sposób bycia, w którym jestestwo jest zawsze już otwarte na swoje „tu” bez wiedzenia skąd ani po co. U Rymkiewicza bliskoznaczne: OKREŚLENIE / NASTRÓJ (Stimmung / Bestimmung). [Do weryfikacji: Baran niekonsekwentnie używa „nastrojenie” i „usposobienie” — sprawdzić dominującą formę w PWN 2010.]
NIESWOJOŚĆ [B] (die Unheimlichkeit)
Dosłownie: bycie-nie-w-swoim-domu (Nicht-zuhause-sein). Bardziej pierwotny stan jestestwa niż powszednia swojskość — otwierany przez trwogę. Upadająca ucieczka w Się jest ucieczką właśnie przed tą nieswojością. Zob. Trwoga (Angst) (Heidegger).
NIEWIEDZA-SKĄD-I-DOKĄD [R] (das Nicht-aus-und-nicht-ein-Wissen)
Hasło bez rozwinięcia u Rymkiewicza. Odpowiada egzystencjalnej strukturze wrzucenia — faktu, że jestestwo jest w świecie nie wiedząc skąd ani dokąd. Powiązane: WRZUCENIE / RZUCENIE, NASTROJENIE / USPOSOBIENIE.
NIEZMIENNIK [R] (das Beständige)
To, co trwa niezmieniając się — wymiar stałości tradycyjnie przypisywany substancji. Heidegger kwestionuje uprzywilejowanie niezmienności jako podstawy bycia. Powiązane: STAŁA, TRWANIE, BYTNOŚĆ.
O
OBECNOŚĆ (1) [B] (die Anwesenheit) → zob. BYTNOŚĆ [R]
OBECNOŚĆ (2) / BYCIE OBECNYM [B] (die Vorhandenheit)
Sposób bycia bytu niebędącego jestestwem: rzeczy, narzędzia przestają być poręczne, gdy się psują — wtedy stają się „po prostu obecne”, ujęte jako właściwości. Bycie obecnym to ontologicznie pochodny modus wobec poręczności. Tradycyjna filozofia błędnie brała bycie obecne za pierwotne.
ODBIORCA [R] (der Vernehmer) → zob. ROZUM.
OKREŚLENIE / NASTRÓJ [R] (die Bestimmung, die Stimmung)
Etymologicznie powiązane: Stimme (głos) → stimmen (stroić) → Stimmung (nastrój) i Bestimmung (określenie, przeznaczenie). Człowiek zostaje „nastrojowo o-kreślony” przez Dolę: „nastrojony na Początek i wy-znaczony na początku odbiorcę bytu”. Powiązane z Baranowym NASTROJENIE / USPOSOBIENIE. Por. nastrój jako podstawowe położenie.
ONTOLOGICZNA RÓŻNICA [std] (die ontologische Differenz)
Różnica między byciem (Sein) a bytem (Seiendes) — fundament analityki Heideggerowskiej. Zapomnienie tej różnicy (Seinsvergessenheit) diagnozuje Heidegger jako zasadniczą ułomność tradycji metafizycznej. Termin standardowy we wszystkich przekładach. Zob. BYCIE, BYT.
OTWARTOŚĆ / ODKRYTOŚĆ [B] (die Erschlossenheit)
Egzystencjalny charakter jestestwa jako bytu, który sam w sobie jest otwarty na swoje bycie i świat. Otwartość konstytuują: nastrojenie, rozumienie i mowa. Jestestwo jest swym własnym tu jako otwartość. U Rymkiewicza bliskoznaczne: Otwartość Bycia (w kontekście iścizny).
P
PODSTAWA / GRUNT [R/B] (der Grund)
Grund to zarazem podstawa (uzasadnienie, racja) i grunt (ziemia, podłoże). Heidegger bada, czym jest racja i dlaczego metafizyka szukała zawsze ostatecznego ugruntowania (Grund) — i dlaczego pytanie to musi dosięgnąć bezpodstawności (Abgrund). [Do weryfikacji: por. Zasada racji (Der Satz vom Grund, 1957).]
PORĘCZNOŚĆ [B] (die Zuhandenheit)
Pierwotny sposób bycia narzędzi i sprzętu w codziennym zatroskaniu: młotek „po prostu jest” w użyciu, nie jako przedmiot oglądany — jest poręczny (zuhanden). Bycie poręczne jest ontologicznie wcześniejsze od bycia obecnego. Sposób bycia świata praktyki.
PRAWDA [R] (die Richtigkeit, das Richtige)
Zdegradowane pojęcie prawdy jako zgodności — „to, co prawe i proste, kierujące się prosto do rzeczy”. Gdy prawda redukuje się do poprawności sądu, traci wymiar egzystencjalny. Rymkiewicz odróżnia tym terminem Richtigkeit od głębszej Iścizny. U Barana oba pojęcia tłumaczone są jako „prawda” — bez leksykalnego rozróżnienia.
PROJEKT / RZUT [B] (der Entwurf)
Egzystencjalny charakter rozumienia: jestestwo zawsze już rzutuje (projektuje) siebie ku możliwościom, nie wybierając ich tematycznie. Projekt nie jest planem świadomego działania — jest strukturą bycia jestestwa jako bycia-ku-możności-bycia. Powiązane: rozumienie, rzucenie.
PRZEBYWANIE / PRZY-BYWANIE [R] (das Dasein, das Da-sein)
Rymkiewiczowski przekład Dasein zamiast Baranowego „jestestwo”. „Bycie-na-zewnątrz, bycie-w-świecie”: przebywanie akcentuje lokalne, otwarte usytuowanie człowieka, nie jego substancjalność. W późnej filozofii: „przy-bywanie” — wymiar czasowego przybycia. Por. analityka Dasein.
PYTANIE / ZAGADNIENIE / ZAPYTANIE [R] (die Frage, das Fragen)
Rymkiewicz odróżnia Frage (pytanie jako problem) od Fragen (zapytywanie jako czynność). Kluczowe jest „zapytanie pytania o Iścizną” — aktywne wchodzenie w pytajność bycia. Por. [[repo/mapy/#-bycie-i-czas-heidegger|wstęp do Bycia i czasu: sens pytania o bycie]].
R
ROZUM [R] (die Vernunft)
Etymologia: vernehmen — chwytać, ujmować. Rozum jako zdolność odbioru bytu — stąd synonimia z odbiorcą (der Vernehmer): „człowiek jest odbiorcą bytu” (der Vernehmer des Seienden). Nie władza wytwarzania pojęć, lecz receptywna otwartość.
ROZUMIENIE [B] (das Verstehen)
Egzystencjał: jestestwo jest ze swej istoty rozumiejące — rozumie swoje bycie i byt napotykany w świecie, choć nie tematycznie. Rozumienie jest zawsze nastrojowe; jego strukturę stanowi rzut ku możliwościom. Rozumienie i nastrojenie są równopierwotne. Powiązane: WYKŁADNIA / INTERPRETACJA.
S
SAMOSWOJOŚĆ [R] (das Selbst)
Odpowiednik autentyczności (Eigentlichkeit) — powrotu jestestwa do siebie samego z rozproszenia w Się. Hasło bez rozwinięcia u Rymkiewicza. Powiązane: bycie ku śmierci jako powrót do samoswojości.
SIĘ [B] (das Man)
„Się” — bezosobowy podmiot powszedniości: „Się mówi”, „Się robi”. Nie jest osobą zbiorową — jest egzystencjalnym sposobem bycia, w którym jestestwo traci siebie na rzecz publicznej wykładni. Zob. Się (Das Man) — podmiot powszedniości (Heidegger).
STAŁA [R] (das Ständige)
To, co stoi, trwa, pozostaje — wymiar stałości rozumianej od strony stania. Heidegger: Ständigkeit (stałość-bycia) odróżniona od substancjalności. Powiązane: NIEZMIENNIK, TRWANIE.
SUMIENIE [B] (das Gewissen)
Wezwanie sumienia (Ruf des Gewissens) to nie głos moralny, lecz egzystencjalny — to samo jestestwo wzywa siebie z Się do swej najbardziej własnej możności bycia. Sumienie milczy: wzywa w ciszy. Jego treść ontologiczna to wina jako strukturalne zadłużenie.
T
TROSKA [B] (die Sorge)
Egzystencjalno-ontologiczna całość bycia jestestwa — nie ontyczne „martwienie się”, lecz formalna struktura: antycypujące-się-bycie-już-w-(świecie)-jako-bycie-przy. Trzy momenty: egzystencjalność (samoantycypacja), faktyczność (bycie-już-w), upadanie (bycie-przy). Troska funduje wolę, życzenie, pociąg, pęd. Zob. Troska (Sorge) (Heidegger).
TRWANIE [R] (die Dauer)
Temporalny wymiar bycia — rozciągłość w czasie. Heidegger kwestionuje tradycyjne rozumienie czasu jako trwania substancji na rzecz ekstatycznej czasowości. Powiązane: ZAISTNIAŁOŚĆ, MOMENT.
TRWOGA [B] (die Angst)
Wyróżnione położenie jestestwa: „przed czym” trwogi to bycie-w-świecie jako takie — nic i nigdzie. Trwoga indywidualizuje, otwiera nieswojość i właściwość jako możliwości. Odróżnij od lęku (Furcht), który zawsze jest lękiem przed czymś określonym. Zob. Trwoga (Angst) (Heidegger).
U
UPADANIE [B] (das Verfallen, die Verfallenheit)
Podstawowy modus bycia powszedniości: jestestwo jest zrazu i zwykle przy „świecie” i w opinii Się. Nie wyraża moralnej oceny ani upadku z wyższego stanu — jest egzystencjalnym ukonstytuowaniem. Fenomeny: GADANINA, CIEKAWOŚĆ, DWUZNACZNOŚĆ. Ruchliwość: pokusa, uspokojenie, wyobcowanie, uwikłanie. Zob. Upadanie (Verfallenheit) (Heidegger).
W
WŁAŚCIWOŚĆ / NIEWŁAŚCIWOŚĆ [B] (die Eigentlichkeit / die Uneigentlichkeit)
Dwa równopierwotne modi bycia jestestwa, oparte na mojości (Jemeinigkeit): właściwość — bycie samym swoim, ku własnej możności bycia; niewłaściwość — zatracenie w Się . Nie są oceną moralną. Zob. Właściwość i niewłaściwość (Heidegger)
WINA [B] (die Schuld)
Strukturalne „bycie winnym” (Schuldigsein) jestestwa: nie wykroczenie moralne, lecz ontologiczne zadłużenie — jestestwo jest rzucone w możliwości, które same nie wybrało, i jest podstawą swojego nicościowego bycia. Wina poprzedza wszelką faktyczną winę etyczną. Powiązane: SUMIENIE, WRZUCENIE / RZUCENIE.
WSPÓŁBYCIE [B] (das Mitsein)
Egzystencjalny charakter jestestwa: bycie-w-świecie jest zawsze już współbyciem z innymi (Mitdasein). Nie jest relacją dodaną do uprzednio izolowanego podmiotu — samotność jest deficytowym modusem współbycia. Powiązane: Się (Das Man) — podmiot powszedniości (Heidegger).
WYDARZENIE [R] (das Ereignis)
Kluczowe pojęcie późnej filozofii Heideggera — przełom otwierający nowy Początek. Odróżnij od Zdarzenia (dokonanego, przeszłego): Wydarzenie (Ereignis) jest otwierające, przyszłościowe, wzywa ku novum. Przedrostek er- (Er-eignis) = wy-łanianie. Zob. WY-DOBYCIE, WY-MYŚLAĆ, WY-PATRZEĆ.
WYKŁADNIA / INTERPRETACJA [B] (die Auslegung)
Rozwinięcie rozumienia: rozumienie artykuluje się w wykładni, kiedy rzutuje możliwości na określone jako (als). Wszelka interpretacja zakłada uprzednie rozumienie — stąd zasada koła hermeneutycznego. Powiązane: ROZUMIENIE, MOWA.
WY-DOBYCIE [R] (die Hervor-bringung)
Twórczo-odsłaniające działanie pozwalające czemuś zaistnieć w otwartości. Przedrostek er- / hervor- sygnalizuje ruch od skrytości ku otwartości — jeden z modusów poiesis w sensie Heideggerowskim.
WY-MYŚLAĆ [R] (er-denken)
Myślenie inicjujące, źródłowe — nie dedukcja z zasad, lecz myśl wydobywająca coś, czego jeszcze nie było. Powiązane: WY-PATRZEĆ, Z-DUMIENIE.
WY-PATRZEĆ [R] (er-sehen)
Widzenie jako wy-patrzenie — spojrzenie otwierające i uchwytujące to, co dotąd zakryte. Odpowiada fenomenologicznej intuicji ejdetycznej. Powiązane: WY-MYŚLAĆ, Z-DUMIENIE.
WRZUCENIE / RZUCENIE [B] (die Geworfenheit)
Egzystencjalny fakt, że jestestwo zastaje się już zawsze w określonym świecie, nastroju, historii, bez własnego wyboru. Wrzucenie jest ontologicznym wyrazem faktyczności — skończoności i pasywności egzystencji. Symbolem wrzucenia jest trwoga: ujawnia, że jestestwo nie jest swoją własną podstawą. Powiązane: FAKTYCZNOŚĆ, TROSKA.
Z
ZAISTNIAŁOŚĆ [R] (das Gewesene)
To, co zaistniało — domknięty aspekt bycia (przedrostek ge-). Nie tożsame z „przeszłością” jako zbiorem faktów: zaistniałość jest ekstatycznym wymiarem czasu, który wciąż kształtuje obecne bycie jestestwa. U Barana: to, co-było / zaistniałość. Powiązane: CZASOWOŚĆ, DZIEJOWOŚĆ.
ZATROSKANIE [B] (das Besorgen)
Codziennia troska o rzeczy wewnątrzświatowe — poręczny sprzęt, pracę, środowisko. Odróżnij od troskliwości (Fürsorge) — troski o innych jestestw. Zatroskanie wyraża bycie-przy jako moment struktury troski.
ZDARZENIE [R] (das Geschehen, das Geschehnis)
To, co się zdarzyło — dokonane, poprzedzające refleksję, zastane. Zdarzenie ma charakter pasywny (coś się przydarzyło) w odróżnieniu od Wydarzenie (które otwiera). Powiązane: DZIEJE, ZAISTNIAŁOŚĆ.
ZDECYDOWANIE [B] (die Entschlossenheit)
Właściwa otwartość jestestwa: nie akt woli, lecz egzystencjalny modus bycia, w którym jestestwo jest otwarte na swą najbardziej własną możność bycia w konkretnej sytuacji. Zdecydowanie nie jest trwałą cechą — każdorazowo musi być powtarzane. Zob. Bycie ku śmierci (Heidegger).
Z-DUMIENIE [R] (das Er-staunen)
Zdumienie ogarniające „byt jako taki w całości” — nie szczegóły, lecz fakt, że w ogóle jest, raczej niż nie ma. Rymkiewicz: „nie chodzi tu o irracjonalny poryw duszy, lecz przeciwnie — zdumienie jest prawdziwym początkiem zadumy”. Dla Greków: źródło filozofii. Powiązane: WY-MYŚLAĆ, PYTANIE / ZAGADNIENIE / ZAPYTANIE.
Z-GŁĘBIĆ [R] (er-gründen)
Wgłębić się aż do podstawy — wy-gruntować, dosięgnąć Gruntu. Przedrostek er- = wy-, sygnalizuje kompletność. Hasło bez szczegółowego rozwinięcia u Rymkiewicza.
Klucz terminologiczny: Rymkiewicz ↔ Baran ↔ niem.
Rymkiewicz [R] | Baran [B] | Termin niem. |
|---|---|---|
| przebywanie / przy-bywanie | jestestwo | das Dasein |
| iścizna | prawda | die Wahrheit |
| prawda | (tożsame z iścizną) | die Richtigkeit |
| dola / mus | bieda / potrzeba | die Not |
| określenie / nastrój | nastrojenie / usposobienie | die Stimmung / Bestimmung |
| bytność | obecność (1) | die Anwesenheit |
| — | obecność (2) / bycie obecnym | die Vorhandenheit |
| bytowanie / nieruchomość | — | das Anwesen / Anwesenheit |
| zaistniałość | to, co-było / zaistniałość | das Gewesene |
| samoswojość | sobość / samość | das Selbst |
| iściec | stróż | der Wahrer |
| moment | chwila | der Augenblick |
| zdarzenie | dzieje / zdarzenie | das Geschehen |
| wydarzenie | Wydarzenie | das Ereignis |
| czym-jestwo | — / quidditas | das Was-sein |
| miedza | — / pomiędzy | das Zwischen |
| — | troska | die Sorge |
| — | trwoga | die Angst |
| — | jestestwo | das Dasein |
| — | upadanie | das Verfallen |
| — | wrzucenie / rzucenie | die Geworfenheit |
| — | nastrojenie | die Befindlichkeit |
| — | nieswojość | die Unheimlichkeit |
| — | Się | das Man |
| — | poręczność | die Zuhandenheit |
Do weryfikacji
- NASTROJENIE / USPOSOBIENIE (Befindlichkeit) — Baran niekonsekwentnie stosuje oba warianty; sprawdzić dominującą formę w wydaniu PWN 2010.
- CIERPIENIE (Leiden), MOMENT (Augenblick — pełne rozwinięcie w PZF u Rymkiewicza), SAMOSWOJOŚĆ, NIEZMIENNIK, STAŁA, TRWANIE, Z-GŁĘBIĆ — hasła bez rozwinięcia u Rymkiewicza; filozoficzny kontekst dodany z wiedzy o Heideggerze, nie ze słownika.
- PODSTAWA / GRUNT — odesłanie do Zasady racji na podstawie wiedzy ogólnej, nie ze słownika Rymkiewicza.
- [do weryfikacji: brak źródła pierwotnego] — pełny verbatim tekstu słownika Rymkiewicza niedostępny (ograniczenia WebFetch); definicje oparte na summariach i wiedzy o Heideggerze. Zalecana weryfikacja z wydaniem drukowanym: M. Heidegger, Podstawowe zagadnienia filozofii, przeł. W. Rymkiewicz, Fundacja Cieszkowskiego, Warszawa 2018.
Korekty redakcyjne
- Wszystkie notatki vaultu używają terminologii Baranowskiej (Bycie i czas). Słownik Rymkiewicza pochodzi z innego dzieła (Podstawowe zagadnienia filozofii) — oba są uznane przekłady akademickie.
- Termin „trwoga” (Angst) u Barana: zob. Trwoga (Angst) (Heidegger) — istniejąca notatka w vaulcie.
Źródła
- Wawrzyniec Rymkiewicz, „Słownik pojęć Martina Heideggera”, aneks do: M. Heidegger, Podstawowe zagadnienia filozofii, przeł. W. Rymkiewicz, Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, Warszawa 2018. Online: https://machinamysli.org/slownik-pojec-martina-heideggera/ [dostęp: 2026-03-21] — poziom 3 (opracowanie tłumacza).
- Martin Heidegger, Bycie i czas, przeł. Bogdan Baran, PWN, Warszawa 1994 (wyd. 2: 2010) — poziom 2 (przekład naukowy z aparatem). Cytaty z notatek vaultu: §9–10, §38, §40–42, §65.