Jestestwo — egzystencja, mojość i egzystencjały (Heidegger)
Abstract
Heidegger wyodrębnia jestestwo (Dasein) jako byt ontologicznie wyjątkowy: jego esencja tkwi w egzystencji (Zu-sein), a nie w żadnym danym z góry „co”. Bycie jestestwa jest zawsze moje (Jemeinigkeit) — stąd nie można go traktować jako anonimowego egzemplarza gatunku. Dwa podstawowe modi bycia to właściwość (Eigentlichkeit) i niewłaściwość (Uneigentlichkeit), obydwa pierwotne. Do opisu struktur bycia jestestwa służą egzystencjały, kategorialnie odmienne od kategorii opisujących byt niebędący jestestwem. Analityka jestestwa poprzedza wszelką antropologię, psychologię i biologię — stawia pytanie ontologiczne, nie empiryczne.
Heidegger wyodrębnia jestestwo (Dasein z n. istnienie) spośród innych bytów przez dwa fundamentalne charaktery. Pierwszy to prymat egzystencji nad esencją: „istota” jestestwa tkwi w jego „byciu-ku” (Zu-sein). Essentia (Was-sein, to-czym-jest) tego bytu musi być pojmowana z egzystencji (existentia), nie odwrotnie.
Kluczowe terminologiczne rozróżnienie: tradycyjny termin existentia oznacza w ontologii bycie obecnym (Vorhandenheit) — sposób bycia właściwy rzeczom, nie jestestwu. Heidegger rezerwuje słowo „egzystencja” wyłącznie dla jestestwa i nadaje mu sens bycia-ku-własnej-możności-bycia.
Mojość (Jemeinigkeit) (Heidegger)
Mojość (Jemeinigkeit) (Heidegger)
Drugi charakter to mojość (Jemeinigkeit): bycie jestestwa jest zawsze moje. Nie wolno go ujmować ontologicznie jako przypadku i egzemplarza jakiegoś rodzaju bytu obecnego — jak to czyni np. biologia z „człowiekiem” jako okazem gatunku. Zwracając się do jestestwa, należy używać zaimka osobowego: „ja jestem”, „ty jesteś”. Mojość oznacza, że jestestwo zawsze już w pewien sposób rozstrzyga o sobie jako swojej możliwości.
Łącze do oryginału
Właściwość i niewłaściwość
Właściwość i niewłaściwość (Heidegger)
Na gruncie mojości możliwe są dwa modi bycia: właściwość (Eigentlichkeit) i niewłaściwość (Uneigentlichkeit). Nie są one oceną moralną ani hierarchią ontyczną — niewłaściwość nie jest „mniej” bycia. Może ona nawet wyznaczać jestestwo wedle jego najpełniejszego ukonkretnienia w sferze zajęć i codziennych zainteresowań. Oba modi są oparte na mojości i strukturalnie pierwotne. Właściwość oznacza bycie samym swoim, tj. podejmowanie swojej najbardziej własnej możności bycia.
Heidegger wprowadza metodologicznie ważne pojęcie powszedniości (Alltäglichkeit): analitykę należy zaczynać od przeciętnego, niezróżnicowanego bycia-w-świecie — nie od jakiejś wyjątkowej egzystencji. Powszedniość nie jest aspektem obocznym: to, co ontycznie najbliższe i znane, jest zarazem ontologicznie najdalsze i przeoczane.
Łącze do oryginału
Egzystencjały i kategorie
Egzystencjały i kategorie
Określenia bycia jestestwa wydobyte przez analitykę Heidegger nazywa egzystencjałami (Existenzialien). Odróżnia je kategorycznie od kategorii (Kategorien) — służących do opisu bytu odmiennego niż jestestwo (bytu obecnego). Byt stanowi albo kto (egzystencja, jestestwo) — albo co (obecność w szerokim sensie). Starożytna ontologia brała za wzorzec byt obecny wewnątrz świata i kategoryzowała go przez λόγος; ontologia Heideggerowska wymaga innego narzędzia pojęciowego właśnie dlatego, że sposób bycia jestestwa jest nieporównywalny ze sposobem bycia rzeczy.
Łącze do oryginału
Odróżnienie od nauk o człowieku
Analityka egzystencjalna poprzedza wszelką psychologię, antropologię i biologię — nie dlatego, że jest lepsza empirycznie, lecz dlatego, że stawia pytanie o bycie tego bytu, który te dyscypliny zakładają, nigdy go jednak nie tematyzując. Descartes badał cogitare ego, całkowicie zaniedbując analizę sum. Analityka jestestwa stawia właśnie to pytanie: o sposób bycia podmiotu, któremu cogitatio w ogóle przysługuje.
Cytaty
- „Bytem, którego analiza stanowi tu nasze zadanie, jesteśmy zawsze my sami. Bycie tego bytu jest zawsze moje. W swym byciu byt ten sam się odnosi do swego bycia. Jako byt o tym byciu jest on zdany na własne bycie.” (Bycie i czas, §9)
- „Istota jestestwa tkwi w jego egzystencji.” (Bycie i czas, §9, s. 66)
- „Wszelkie bycie-tak-a-tak tego bytu jest w pierwszym rzędzie bytem. Dlatego termin »jestestwo«, którym ów byt oznaczamy, nie wyraża »co« tego bytu (jak w przypadku stołu, domu, drzewa), lecz bycie.” (Bycie i czas, §9)
- „Bycie, o które owemu bytowi w jego byciu chodzi, jest zawsze moje. Dlatego nie można ujmować ontologicznie jestestwa jako pewnego przypadku i egzemplarza jakiegoś rodzaju bytu jako obecnego.” (Bycie i czas, §9, s. 66)
- „Zagadywanie jestestwa musi stosownie do charakteru mojości (Jemeinigkeit) tego bytu stale używać zaimka osobowego: »ja jestem«, »ty jesteś«.” (Bycie i czas, §9)
- „Byt, któremu w jego byciu o nie samo chodzi, odnosi się do swego bycia jako do swej najbardziej własnej możliwości. Jestestwo jest zawsze swą możliwością i »ma« ją nie tylko na kształt własności jako coś obecnego.” (Bycie i czas, §9)
- „Oba te modi bycia: właściwość i niewłaściwość — określenia te obieramy tu jako terminy w ich dosłownym sensie — oparte są na tym, że jestestwo w ogóle określone jest przez mojość.” (Bycie i czas, §9)
- „Jestestwo określa siebie jako byt zawsze na podstawie możliwości, którą ono jest i którą w swym byciu jakoś rozumie. Taki jest formalny sens ukonstytuowania egzystencji jestestwa.” (Bycie i czas, §9)
- „Egzystencjały i kategorie to dwie podstawowe możliwości charakterów bycia.” (Bycie i czas, §9, s. 69)
Źródła
- Martin Heidegger, Bycie i czas (przeł. Bogdan Baran, PWN), §9–10, ss. 66–72