Upadanie — powszedni modus bycia-w-świecie (Heidegger)
Abstract
Upadanie (Verfallenheit) to egzystencjalny termin Heideggera oznaczający podstawowy sposób bycia powszedniości: jestestwo jest zrazu i zwykle przy objętym zatroskaniem „świecie” i w opinii publicznej Się. Upadanie nie wyraża żadnej negatywnej oceny moralnej i nie jest upadkiem z jakiegoś wyższego „stanu pierwotnego” — jest egzystencjalnym ukonstytuowaniem jestestwa. Jego wewnętrzną ruchliwość opisują trzy fenomeny: gadanina (Gerede), ciekawość (Neugier) i dwuznaczność (Zweideutigkeit). Ruchliwość upadania charakteryzuje pokusa, uspokojenie, wyobcowanie i uwikłanie — razem tworzące „spadek” (Absturz).
Trzy fenomeny powszedniej otwartości
Gadanina (Gerede) to nie pejoratywna „plotka”, lecz egzystencjalny sposób bycia mowy w powszedniości. Gadanina jest sposobem bycia samego wspólnego bycia: konstytuuje się w nim i nie jest czymś wtórnie nałożonym. Słowa cyrkulują oderwane od pierwotnego rozumienia — przejmuje się je bez gruntownego przyswajania, po czym powierza dalej. Gadanina daje pozór pełnego rozumienia bez konieczności dochodzenia do rzeczy samej. Patrz. Słowo jako śmierć rzeczy nazwanej (Blanchot)
Ciekawość (Neugier) to powszedni sposób widzenia naznaczony nie chęcią rozumienia, lecz samym widzeniem — bycia wszędzie i nigdzie. Ciekawość nie zatrzymuje się przy żadnym zjawisku, szuka nowości dla samej nowości, permanentnie zmienia temat. Jej charakter egzystencjalny: rozproszenie, nietrwałość, ciągłe „„już-gdzie-indziej"".
Dwuznaczność (Zweideutigkeit): gdy gadanina i ciekawość rządzą rozumieniem, staje się niemożliwe rozróżnienie między tym, co autentycznie przeczute i przemyślane, a tym, co jedynie obiegowo przyswojone. Dwuznaczność nie jest wynikiem złej woli — tkwi już we wspólnym byciu jako rzuconym.
Ruchliwość upadania: cztery charaktery
Upadanie ma własną „ruchliwość” (Bewegtheit) opisywaną przez cztery wzajemnie powiązane charaktery:
- Pokusa (Versuchung): publiczna wykładnia podtrzymuje upadłość, szerząc pewność siebie i poczucie, że Się dostarcza pełnego i prawdziwego „życia”. Bycie-w-świecie jest samo w sobie kusicielskie.
- Uspokojenie (Beruhigung): Się szerzy przekonanie o zbędności właściwego rozumienia. Uspokojenie nie wiedzie jednak do stagnacji — wzmaga aktywność zatroskania.
- Wyobcowanie (Entfremdung): jestestwo zamkniete w swoim Sobą-Się, przeceniające rozległość porównań z innymi kulturami i interpretacjami, skrywa sobie swoją najbardziej własną możność bycia. Wyobcowanie nie oddaje jestestwa obcemu bytowi — spycha je w jego własną niewłaściwość.
- Uwikłanie (Verfängnis): skutek poprzednich — jestestwo wikła się w sobie samym.
Całość tej ruchliwości Heidegger opisuje jako spadek (Absturz): jestestwo spada z siebie w siebie samo, w bezpodstawność marnej powszedniości — ale dzieje się to tak, że publiczna wykładnia przedstawia to jako „wzlot” i „konkretne życie”.
Czego upadanie nie oznacza
Upadanie nie jest „upadkiem z łaski” ani wyrazem zepsutej natury ludzkiej. Heidegger wyraźnie zastrzega: analityka egzystencjalna nie głosi ontycznej tezy o „zepsuciu natury ludzkiej” — jej problematyka sytuuje się przed wszelką wypowiedzią o niewinności czy grzechu (status integritatis, status corruptionis). Upadanie nie jest modusem subiektywnym nakładanym na neutralną rzeczywistość — jest ontologicznym określeniem faktycznego jestestwa jako bycia-w-świecie.
Co więcej: właściwa egzystencja nie jest czymś oderwanym od upadającej powszedniości, lecz jej egzystencjalnie zmodyfikowanym ujmowaniem. Jestestwo może upadać właśnie dlatego, że mu w byciu chodzi o rozumiejąco-położone bycie-w-świecie.
Cytaty
- „Termin ten, który nie wyraża żadnej negatywnej oceny, ma oznaczać: jestestwo jest zrazu i zwykle przy objętym zatroskaniem »świecie«.” (Bycie i czas, §38, s. 237)
- „Gadanina, ciekawość i dwuznaczność charakteryzują sposób, w jaki jestestwo jest na co dzień swym »tu oto«, otwartością bycia-w-świecie. Charaktery te jako określniki egzystencjalne nie są obecne w jestestwie; współstanowią one jego bycie.” (Bycie i czas, §38)
- „Bycie-w-świecie jest w sobie samym kusicielskie.” (Bycie i czas, §38)
- „Mniemanie tego Się, że dostarcza ono strawy i przewodzi pełnemu i prawdziwemu »życiu«, wnosi w jestestwo uspokojenie, dla którego wszystko jest »w najlepszym porządku«, a wszystkie drzwi stoją otworem.” (Bycie i czas, §38)
- „W tym uspokojonym, wszystko »rozumiejącym« porównywaniu się ze wszystkim jestestwo pada w pewne wyobcowanie, w którym skrywa się przed nim jego najbardziej własna możność bycia.” (Bycie i czas, §38)
- „Upadanie jest egzystencjalnym określeniem jestestwa i nie mówi nic o nim jako czymś obecnym.” (Bycie i czas, §38, s. 238)
- „Jestestwo spada z siebie samego w siebie samo, w bezpodstawność i marność niewłaściwej powszedniości.” (Bycie i czas, §38, s. 241)
Źródła
- Martin Heidegger, Bycie i czas (przeł. Bogdan Baran, PWN), §38, ss. 237–243