Troska jako bycie jestestwa (Heidegger)
Abstract
Troska (Sorge) to heideggerowskie egzystencjalno-ontologiczne pojęcie opisujące bycie jestestwa jako całość strukturalną. Nie jest to ontyczne zjawisko „obawy” czy „zatroskania” — lecz formalna struktura bytowa. Troska ma trójczłonową postać: antycypujące-się-bycie-już-w-(świecie)-jako-bycie-przy. Trzy momenty odpowiadają egzystencjalności (samoantycypacja), faktyczności (bycie-już-w) i upadaniu (bycie-przy). Troska jest ontologicznie wcześniejsza niż wola, życzenie, pociąg i pęd — wszystkie te fenomeny zakładają ją jako fundament. Potwierdzenia dla tej struktury Heidegger szuka w starej bajce o Cura — personifikacji troski jako tej, która kształtuje człowieka z gliny i dzierży go przez życie.
Trójstruktura troski
Analiza trwogi ujawniła, że otwiera ona trzy fundamentalne momenty bycia jestestwa naraz: bycie ku możliwości (egzystencjalność), faktyczne rzucenie (faktyczność) i bycie przy czymś wewnątrzświatowym (upadanie). Troska jest egzystencjalną nazwą dla ich jedności.
Całość ta ma strukturę formalną: antycypujące-się-bycie-już-w-(świecie)-jako-bycie-przy.
Bycie-antycypującym-się (Sich-vorweg-sein)
Bycie-antycypującym-się (Heidegger)
Bycie-antycypującym-się (Sich-vorweg-sein): jestestwo zawsze jest „poza sobą” — nie jako odniesienie do obcego bytu, lecz jako bycie ku własnej możności bycia. Jestestwu w jego byciu zawsze o coś chodzi, i to o nie samo. Bycie wolne ku najbardziej własnej możności bycia jest istotowym charakterem egzystencji. Heidegger ujmuje to jako Sich-vorweg: jestestwo jest zawsze już antycypujące, nie jako akt woli, lecz jako struktura bycia.
Łącze do oryginału
Bycie-już-w-(świecie) (Schon-sein-in-der-Welt)
Bycie-już-w-świecie (Heidegger)
Bycie-już-w-świecie (Schon-sein-in-der-Welt): jestestwo zawsze już jest rzucone w określony świat — nie jako neutralna przestrzeń, lecz jako horyzont sensu, w którym je się zastaje i z którego wychodzi się w rozumienie. Faktyczność jest nieredukowalnym momentem egzystencji: zawsze już się jest-tu.
Łącze do oryginału
Bycie-przy (Sein-bei)
Bycie-przy (Heidegger)
Bycie-przy (Sein-bei): jestestwo upadająco zanurzone jest przy wewnątrzświatowym bycie, którym się troszczy. Zatroskanie odnosi się do rzeczy poręcznych i obecnych, troskliwość — do innych jestestw.
Łącze do oryginału
Troska nie jest modelem psychologicznym
Troska nie oznacza jakiegoś szczególnego stosunku Ja do siebie — byłoby to tautologią. Nie charakteryzuje tylko egzystencjalności oderwania od faktyczności i upadania — obejmuje jedność tych określeń. Nie jest też prymatem praktyczności nad teorią: oglądające określanie czegoś obecnego ma charakter troski w nie mniejszym stopniu niż działanie polityczne czy zabawa.
Heidegger wylicza fenomeny, które troska ontologicznie funduje: wola i życzenie, pociąg (Drang) i pęd (Trieb). Życzenie jest egzystencjalną modyfikacją rozumiejącego projektowania, które popadło w rzucenie i jest tylko gonitwą za możliwościami. Pociąg — momentem, gdy bycie-już-przy dominuje kosztem samoantycypacji. Pęd — gdy sam impuls bierze górę nad rozumieniem. Wszystkie te fenomeny są możliwe tylko dlatego, że jestestwo jest w swej istocie troską.
Potwierdza bajka o Cura
Jako „świadectwo przedontologiczne” Heidegger przytacza bajkę: Troska (Cura) bierze glinę, lepi z niej postać, i prosi Jowisza o danie jej ducha. Jowisz zgadza się, ale spiera się z Troską o prawo do nadania imienia. Ziemia (Tellus) rości sobie prawo, bo dała ciało. Saturn jako sędzia rozstrzyga: po śmierci duch wróci do Jowisza, ciało do Ziemi — ale dopóki człowiek żyje, niech go dzierży Troska, bo to ona pierwsza nadała mu kształt. Imię nadaje Humus — stąd homo.
Dla Heideggera ta bajka nie jest jedynie literacką ozdobą — jest przedontologicznym, egzystencyjnym świadectwem tego, że sama ludzka samowykładnia rozumie siebie jako „byt troski”.
Troska a czasowość
Troska jest źródłową całością, ale wewnętrznie rozczłonkowaną. To stawia pytanie o jej ontologiczny nośnik: czym jest jedność tej całości? Heidegger odpowie w Dziale II: pierwotnym sensem bycia jestestwa jako troski jest czasowość (Zeitlichkeit). Troska zawsze „rachuje czas” i potrzebuje czasu — to nie ona jest pierwotna w sensie absolutnym, lecz czasowość, która ją funduje.
Cytaty
- „Bycie jestestwa oznacza: antycypujące-się-bycie-już-w-(świecie) jako bycie-przy (bycie napotykanym wewnątrz świata). To bycie wypełnia znaczenie terminu troska.” (Bycie i czas, §41, s. 259)
- „»Teoria« i »praktyka« to możliwości bycia pewnego bytu, którego bycie musimy określić jako troskę.” (Bycie i czas, §41, s. 260)
- „Eksplikacja bycia jestestwa jako troski nie podciąga go pod wykoncypowaną ideę, lecz prowadzi nas egzystencjalnie ku pojęciu, które ontycznie-egzystencyjnie jest już otwarte.” (Bycie i czas, §42)
- „Przez wydobycie fenomenu troski wyjaśnione zostało ukonstytuowanie bycia bytu, którego bycie charakteryzuje rozumienie bycia. Bycie jestestwa zostało w ten sposób odgraniczone równocześnie od modi bycia (poręczność, obecność, realność) charakteryzujących byt inny niż jestestwo.” (Bycie i czas, §42)
- „Substancją człowieka nie jest duch jako synteza duszy i ciała, lecz egzystencja.” (Bycie i czas, §25, s. 162)
Źródła
- Martin Heidegger, Bycie i czas (przeł. Bogdan Baran, PWN), §41–42, ss. 257–266