Światy możliwe — teorie bytu

Abstract

Pojęcie świata możliwego pojawia się najpierw u Leibniza jako metafizyczna charakterystyka Bożego wyboru i teodycei, a następnie zostaje sformalizowane w semantyce logik modalnych (Kripke, 1963). W drugiej połowie XX wieku wybucha spór o naturę bytową światów możliwych: David Lewis broni radykalnego realizmu modalnego (światy to konkretne, pełnokrwiste universa tak samo realne jak nasze), podczas gdy aktualiści — Plantinga, Stalnaker, Adams, Armstrong — próbują zredukowować je do bytów niebudzących ontologicznych zastrzeżeń (stany rzeczy, propozycje, połączenia własności). Wybór między tymi stanowiskami nie jest tylko techniczną kwestią semantyki — rzutuje na pojęcia konieczności, esencji, kontrafaktuałów i natury modalności w ogóle.

Stanowisko	Czym są światy możliwe	Kluczowy autor
Realizm modalny	Konkretne, pełnokrwiste universa	Lewis
Stany rzeczy (aktualizm)	Abstrakty: maksymalne stany rzeczy	Plantinga
Propozycjonalizm	Funkcje lub propozycje	Stalnaker
Lingwizm	Zbiory zdań idealnego języka	Adams
Kombinatorializm	Rekombinacje aktualnych własności	Armstrong

Żadne z tych podejść nie jest ogólnie przyjęte.

Spór jest otwarty i dotyczy podstawowego pytania metafizyki: czym jest możliwość? Zob. dalej Modalność — rodzaje, de re i de dicto, esencjalizm.

Geneza pojęcia światów możliwych (Leibniz)

Geneza pojęcia światów możliwych (Leibniz)

Gottfried Wilhelm Leibniz wprowadza pojęcie możliwych światów w kontekście teodycei i metafizyki Bożego stworzenia. Bóg, będąc bytem doskonałym, rozważył nieskończenie wiele możliwych konfiguracji rzeczywistości i wybrał do istnienia ten świat, który jest „najlepszy z możliwych”¹. Każdy inny możliwy świat jest wewnętrznie spójny — niesprzeczny — lecz Bóg miał rację ją z tworzenia właśnie tego, który stwarza maksimum doskonałości.

Kluczowe jest tu powiązanie modalności z niesprzecznością logiczną: coś jest możliwe, jeśli nie zawiera sprzeczności wewnętrznej. Konieczne jest to, czego zaprzeczenie byłoby sprzeczne. Leibniz daje też podstawę pod rozróżnienie prawd koniecznych (prawdziwych we wszystkich możliwych światach) od prawd faktycznych (prawdziwych tylko w aktualnym)². To rozróżnienie stanie się fundamentem całej późniejszej teorii światów możliwych.

Footnotes

1. Leibniz, G. W. (1710). Essais de théodicée, §§ 7–8. Formuła „najlepszy z możliwych światów” (meilleur des mondes possibles) wyraża zarówno zasadę dostatecznej racji Bożego wyboru, jak i optymizm metafizyczny. ↩

2. Leibniz, G. W. (1714). Monadologia, § 33: prawdy rozumu (konieczne) vs. prawdy faktu (kontyngentne). ↩

Łącze do oryginału

Formalna semantyka modalna (Kripke)

Formalna semantyka modalna (Kripke)

W 1963 roku Saul Kripke publikuje Semantical Considerations on Modal Logic, wprowadzając formalne ramy semantyczne dla logik modalnych¹. Model modalny to trójka ⟨W, R, V⟩:

• W — niepusty zbiór światów możliwych (możliwych sytuacji lub stanów rzeczy);
• R — relacja dostępności (accessibility relation) między światami: świat w’ jest dostępny z w, jeśli z perspektywy w, w’ jest możliwy;
• V — funkcja wartościowania przypisująca zdaniom wartości prawdziwościowe w każdym świecie.

Zdanie „Konieczne, że p” (□p) jest prawdziwe w świecie w wtedy i tylko wtedy, gdy p jest prawdziwe we wszystkich światach dostępnych z w. Zdanie „Możliwe, że p” (◇p) — gdy p jest prawdziwe w przynajmniej jednym świecie dostępnym z w².

Różne własności relacji dostępności R dają różne systemy logiki modalnej:

• Jeśli R jest relacją refleksywną → system T (□p → p)
• Jeśli refleksywna i tranzytywna → S4
• Jeśli refleksywna, tranzytywna i symetryczna → S5 (□p → □□p; konieczne jest konieczne we wszystkich światach)

Kripke’owska semantyka jest formalnie elegancka, lecz pozostawia otwarte pytanie metafizyczne: czym są elementy zbioru W? To właśnie stanie się głównym polem sporu filozoficznego.

Footnotes

1. Kripke, S. A. (1963). Semantical Considerations on Modal Logic. Acta Philosophica Fennica, 16, s. 83–84. ↩

2. Kripke, S. A. (1963). Semantical Considerations on Modal Logic. Acta Philosophica Fennica, 16, s. 84–86. ↩

Łącze do oryginału

Realizm modalny (Lewis)

Realizm modalny (Lewis)

Teza

David Lewis w On the Plurality of Worlds (1986) broni tezy radykalnej: światy możliwe są tak samo realne jak świat aktualny. Różnica między „światem aktualnym” a „innymi możliwymi światami” jest indeksykalna, a nie ontologiczna — tak jak różnica między „tutaj” a „gdzie indziej”¹:

„I believe that there are possible worlds other than the one we happen to inhabit. If an argument is wanted, it is this. It is uncontroversially true that things might be otherwise than they are. I believe, and so do you, that things could have been different in countless ways. But what does this mean? Ordinary language permits the paraphrase: there are many ways things could have been besides the way they actually are. On the face of it, this sentence is an existential quantification. It says that there exist many entities of a certain description, to wit ‘ways things could have been’. I therefore believe in the existence of entities that might be called ‘ways things could have been’. I prefer to call them ‘possible worlds’.”²

Pojęcie aktualności u Lewisa

Słowo „aktualny” (actual) to indeksykalny wskaźnik wskazujący na świat, z którego się mówi — tak jak „tu” wskazuje na miejsce, a „teraz” na czas. Każdy świat jest aktualny dla siebie. Nasz świat jest naszym światem, nie jakimś ontologicznie wyróżnionym punktem. Konsekwencja: nie ma obiektywnej różnicy między „tym, co rzeczywiście istnieje” a „tym, co mogłoby istnieć” — istnienie jest albo lokalne (w naszym świecie) albo pozaświatowe (w innych).

Analiza modalności u Lewisa

Lewis oferuje reduktywną analizę modalności: „możliwe, że p” znaczy „istnieje pewien świat, w którym p”; „konieczne, że p” znaczy „we wszystkich światach p”. Modalność nie jest pierwotna — daje się wyrazić przez kwantyfikację nad konkretnie istniejącymi światami³.

Kontrofaktuały i podobieństwo światów

Lewis tłumaczy zdania kontrafaktyczne

„Gdyby Cassius Clay nie zmienił imienia, byłby znany jako Cassius Clay”

przez relację podobieństwa między światami. Zdanie „Gdyby p, to q” jest prawdziwe, gdy w światach najbardziej podobnych do naszego, w których p zachodzi, zachodzi też q⁴. Podobieństwo między światami jest wielowymiarowe i nieredukowalne do jednego kryterium.

Kontroindywidua a kontrpartnerzy

Dla Lewisa obiekty istnieją wewnątrz jednego świata i nie istnieją w innych. Dlatego zdania de re o możliwościach danego obiektu wymagają odwołania do jego kontrpartnerów (counterparts) — obiektów z innych światów, które są mu wystarczająco podobne. „Nixon mógłby nie wygrać wyborów” znaczy: istnieje świat, w którym kontrpartner Nixona nie wygrywa wyborów. To jest punkt sporny z Kripkem, który broni trans-światowej tożsamości obiektów (zob. Sztywne desygnatory — Hesperus i Phosphorus (Kripke))⁵.

Zalety i zarzuty

Realizm modalny jest niezwykle spójny i oferuje reduktywne analizy trudnych pojęć (modalności, kontrafaktuałów, własności, propozycji). Główny zarzut to kosztowność ontologiczna: Lewis mnoży byty bez miary i bez możliwości przyczynowego kontaktu z innymi światami — mamy zatem wiarę w byty, których nie możemy obserwować i które nie wpływają na nas. Skrzydlata metafora: Lewis jest platonistą o liczbach, ale pluralistą o całych wszechświatach.

Footnotes

1. Lewis, D. (1986). On the Plurality of Worlds, s. 2–3. ↩

2. Lewis, D. (1986). On the Plurality of Worlds, s. 2. ↩

3. Lewis, D. (1986). On the Plurality of Worlds, s. 5–8. ↩

4. Lewis, D. (1973). Counterfactuals, s. 1–3, 16–21. ↩

5. Lewis, D. (1986). On the Plurality of Worlds, s. 194–209 (teoria kontrpartnerów). ↩

Łącze do oryginału

Aktualizm — światy możliwe bez realizmu modalnego

Aktualizm — światy możliwe bez realizmu modalnego

Aktualiści odrzucają Lewisowską tezę o konkretnym istnieniu innych światów. Twierdzą, że istnieje tylko jeden świat — aktualny — lecz możliwe światy da się zrozumieć inaczej.

Maksymalne stany rzeczy (Plantinga)

Maksymalne stany rzeczy (Plantinga)

Alvin Plantinga w The Nature of Necessity (1974) identyfikuje światy możliwe z maksymalnymi możliwymi stanami rzeczy (maximal possible states of affairs)¹. Stan rzeczy to coś, co albo zachodzi (obtains), albo nie zachodzi. Świat możliwy to taki stan rzeczy S, który:

1. Jest wewnętrznie spójny (możliwy);
2. Jest maksymalny: dla każdego stanu rzeczy S’, albo S obejmuje S’, albo S wyklucza S’.

Aktualny świat to ten maksymalny stan rzeczy, który faktycznie zachodzi. Stany rzeczy są bytami abstrakcyjnymi istniejącymi w rzeczywistości aktualnej — Plantinga jest więc ontologicznym platonistą, ale nie Lewisowskim pluralistą.

Konieczność u Plantingi: zdanie jest konieczne, gdy jest prawdziwe we wszystkich możliwych stanach rzeczy (we wszystkich możliwych światach). Bóg nie potrzebuje tu stworzyć innych światów — istnieją one jako nierealizowane stany rzeczy².

Footnotes

1. Plantinga, A. (1974). The Nature of Necessity, s. 44–45. ↩

2. Plantinga, A. (1974). The Nature of Necessity, s. 45–46. ↩

Łącze do oryginału

Propozycjonalizm (Stalnaker)

Propozycjonalizm (Stalnaker)

Robert Stalnaker identyfikuje światy możliwe z propozycjami — lub raczej z własnościami pojmowanymi jako funkcje ze światów na wartości prawdziwościowe¹.

Świat możliwy to sposób, w jaki świat mógłby być — opisany przez maksymalną spójną propozycję. To ujęcie jest bardziej oszczędne ontologicznie, lecz musi wyjaśnić, czym są propozycje i własności niezależnie od światów — co grozi cyrkularnością.

Footnotes

1. Stalnaker, R. (1984). Inquiry, s. 43–58. ↩

Łącze do oryginału

Możliwe światy jako maksymalne zbiory zdań (Adams)

Możliwe światy jako maksymalne zbiory zdań (Adams)

Robert Merrihew Adams proponuje aktualizm lingwistyczny: możliwy świat to maksymalny spójny zbiór zdań.

To podejście jest jeszcze bardziej nominalistyczne, lecz napotyka problem: język jest przygodny — mógłby nie istnieć, a wtedy żadne zdanie by nie istniało. Możliwe światy muszą zatem być niezależne od konkretnych języków (wystarczy język idealny, nieskończenie bogaty)¹.

Footnotes

1. Adams, R. M. (1974). Theories of Actuality. Noûs, 8(3), s. 211–217. ↩

Łącze do oryginału

Kombinatorializm (Armstrong)

Kombinatorializm (Armstrong)

David Armstrong w A Combinatorial Theory of Possibility (1989) próbuje zredukować możliwości do rekombinacji aktualnie istniejących własności i relacji.

Możliwe światy to logicznie spójne przeróbki aktualnego — nowe kombinacje tego, co istnieje. Nie ma nowych typów bytów, tylko nowe układy¹. Podejście to jest empiristycznie skromne, lecz ma trudność z wyjaśnieniem możliwości zupełnie nowych własności (niezinstancjowanych w żadnym aktualnym obiekcie).

Footnotes

1. Armstrong, D. M. (1989). A Combinatorial Theory of Possibility, s. 37–46. ↩

Łącze do oryginału

Łącze do oryginału

---

Źródła

• Lewis, D. (1986). On the Plurality of Worlds. Blackwell. — poziom wiarygodności: 5/5
• Lewis, D. (1973). Counterfactuals. Harvard University Press. — poziom wiarygodności: 5/5
• Plantinga, A. (1974). The Nature of Necessity. Clarendon Press. — poziom wiarygodności: 5/5
• Stalnaker, R. (1984). Inquiry. MIT Press. — poziom wiarygodności: 5/5
• Adams, R. M. (1974). Theories of Actuality. Noûs, 8(3), 211–231. — poziom wiarygodności: 5/5
• Armstrong, D. M. (1989). A Combinatorial Theory of Possibility. Cambridge University Press. — poziom wiarygodności: 5/5
• Kripke, S. A. (1963). Semantical Considerations on Modal Logic. Acta Philosophica Fennica, 16, 83–94. — poziom wiarygodności: 5/5
• Leibniz, G. W. (1710). Essais de théodicée [Próby teodycei]. — poziom wiarygodności: 5/5
• Divers, J. (2002). Possible Worlds. Routledge. — poziom wiarygodności: 5/5
• Menzel, C. (2021). Possible Worlds. Stanford Encyclopedia of Philosophy. [online: https://plato.stanford.edu/entries/possible-worlds/, dostęp: 2026-04-19] — poziom wiarygodności: 4/5

---

evergreen metafizyka modalnosc ontologia filozofia-xx-wieku

---

Footnotes