Modalność — rodzaje, de re i de dicto, esencjalizm
Abstract
Modalność to rodzina pojęć dotyczących tego, co konieczne, możliwe i niemożliwe. Filozofowie rozróżniają kilka odmiennych rodzajów modalności: logiczną, metafizyczną, nomologiczną (fizyczną) i epistemiczną. Rozróżnienie de re / de dicto dotyczy zakresu operatora modalnego — czy orzeka konieczność o zdaniu, czy o własności konkretnego obiektu. Z modalności de re wyrasta esencjalizm: teza, że obiekty mają własności istotne (esencjalne), które posiadają w każdym możliwym świecie, w którym istnieją, oraz własności przypadłościowe (akcydentalne), które mogłyby nie przysługiwać. Spór o esencjalizm jest jednym z centralnych spraw nowej metafizyki analitycznej.
Rodzaje modalności
Rodzaje modalności
Modalność logiczna
Coś jest logicznie konieczne, gdy jest prawdziwe we wszystkich logicznie możliwych światach — tj. we wszystkich wewnętrznie spójnych, niesprzecznych konfiguracjach rzeczywistości. Coś jest logicznie możliwe, gdy zachodzi w przynajmniej jednym takim świecie. Granicą tej modalności jest prawo niesprzeczności:
Logicznie niemożliwe jest p i nie-p jednocześnie.
Tautologie logiki zdań i predykatów (np. „każdy kawaler jest kawalerem”) są logicznie konieczne. Modalność logiczna wyznacza najszerszy zakres możliwości — jest modalnie „najmocniejsza”.
Modalność metafizyczna
Modalność metafizyczna jest węższa niż logiczna. Pewne stany rzeczy są logicznie spójne, lecz metafizycznie niemożliwe — dzieje się tak, gdy naruszają tożsamość lub naturę bytów, niezależnie od tego, czy prowadzą do logicznej sprzeczności. Kripke ilustruje to przykładem: Elizabeth II mogłaby logicznie być córką innych rodziców (nie ma w tym sprzeczności formalnej), lecz — jeśli esencjalizm o pochodzeniu jest prawdziwy — metafizycznie jest to niemożliwe: ta sama osoba nie mogłaby mieć innych rodziców biologicznych1.
Modalność metafizyczna jest tym, o czym mówi się przede wszystkim, gdy filozofowie pytają: „Czy to mogłoby być inaczej?” (bez epistemicznego „Czy wiemy, czy mogłoby być inaczej?”). Zob. A priori, konieczność i analityczność — rozróżnienie Kripkego.
Formalna semantyka: możliwe światy metafizyczne to światy dostępne z aktualnego w sensie relacji R w modelach systemu S5 — gdzie konieczność metafizyczna jest warunkiem trans-światowym, nie tylko lokalnie dostępnym2.
Modalność nomologiczna (fizyczna)
Coś jest fizycznie (nomologicznie) konieczne, gdy wynika z praw przyrody. Prawa przyrody są traktowane jako kontyngentne zdania ogólne o aktualnym świecie — mogłyby być inne (jest logicznie możliwy świat, w którym grawitacja działa inaczej) — lecz w ramach praw aktualnych wyznaczają to, co fizycznie możliwe i niemożliwe. Przykład: perpetuum mobile jest fizycznie niemożliwe (narusza termodynamikę), lecz nie jest logicznie ani metafizycznie niemożliwe.
Pytanie o relację między modalnością metafizyczną a nomologiczną jest sporne. David Lewis uważa prawa przyrody za regularności kontrfaktycznie zależne (ich konieczność jest nomologiczna, a nie wynika z metafizycznej esencji)3. Inni filozofowie (Bird, Ellis) bronią esencjalizmu nomologicznego: prawa przyrody nie są przygodne, lecz wynikają z natury własności naturalnych.
Modalność epistemiczna
Modalność epistemiczna nie dotyczy tego, jak świat mógłby być, lecz tego, co jest spójne z naszą wiedzą. „Możliwe, że p” w sensie epistemicznym znaczy: „p jest spójne z tym, co wiemy” — tj. nasza wiedza nie wyklucza p. Kripke odróżnia to ostro od modalności metafizycznej: coś może być epistemicznie otwarte, lecz metafizycznie zamknięte4.
Przykład: przed odkryciem astronomicznym zdanie „Hesperus nie jest Phosphorusem” było epistemicznie możliwe (astronomowie nie wiedzieli, czy to jedna planeta), lecz metafizycznie niemożliwe (ponieważ Hesperus jest Phosphorusem, a tożsamość jest konieczna). Pomylenie tych dwóch modalności było jednym z kluczowych błędów filozofii języka, które Kripke demaskuje.
Modalność deontyczna
Odrębna kategoria: modalność dotycząca normatywnych pojęć obowiązku i dozwolenia. „Konieczne deontycznie, że p” znaczy „należy, że p” (p jest obowiązkowe). Logika deontyczna analizuje te pojęcia analogicznymi narzędziami formalnymi, choć z ważnymi różnicami strukturalnymi względem modalności alethycznej (metafizycznej/logicznej)5.
Łącze do oryginału Footnotes
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 112–113 (esencjalizm o pochodzeniu). Argument: gdyby Elizabeth II urodziła się z innych rodziców biologicznych, byłaby inną osobą — ktoś inny zajmowałby jej miejsce. ↩
Menzel, C. (2021). Possible Worlds. SEP, sekcja 2.1. ↩
Lewis, D. (1973). Counterfactuals, s. 72–77 (analiza praw jako regularności kontrfaktycznych). ↩
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 98–100. ↩
Segerberg, K. (1971). An Essay in Classical Modal Logic. Uppsala, s. 75–80. ↩
Modalność de dicto i de re
Modalność de dicto i de re
Różnica
Modalność de dicto (o powiedzianym) orzeka konieczność lub możliwość całego zdania — operator modalny dotyczy propozycji. Modalność de re (o rzeczy) orzeka konieczność lub możliwość własności konkretnego obiektu — operator modalny wchodzi w zakres kwantyfikatora i dotyczy samej rzeczy1.
Przykład ilustrujący różnicę:
- De dicto: Konieczne jest, że każdy kawaler jest nieżonaty. (□∀x(Bx → ¬Mx)) — zdanie konieczne z racji znaczenia.
- De re: Dla każdego kawalera, konieczne jest, że jest nieżonaty. (∀x(Bx → □¬Mx)) — to fałszywe: każdy kawaler mógłby się ożenić i przestać być kawalerem.
Dla nazw własnych:
- De dicto: Konieczne jest, że jeśli Nixon jest człowiekiem, to Nixon jest człowiekiem. (tautologia)
- De re: Nixon z konieczności jest człowiekiem. (własność człowieczeństwa jest Nixonowi esencjalna)
Scholastyczne korzenie
Rozróżnienie de re / de dicto pochodzi ze średniowiecznej logiki (Abelard, Buridan). Powraca w nowej analitycznej metafizyce właśnie dlatego, że modalność de re jest podstawą esencjalizmu — i to ona budziła sceptycyzm Quine’a2.
Kwestia Quine’a: sceptycyzm wobec modalności de re
W. V. O. Quine był głęboko sceptyczny wobec modalności de re, uważając, że nie ma obiektywnego kryterium decydującego, które własności obiektu są mu esencjalne, a które akcydentalne. Kwestię esencji Quine traktował jako sens zależny od opisu (description-dependent): ten sam obiekt może być matematykiem z istoty (gdy opisany jako „ten matematyk”), a przypadłościowo — gdy opisany jako „ten dwunożny”. Trudność uwidacznia się przez tzw. paradoks Quine’a: Konieczne jest, że 9 > 7. Ale 9 = ilość planet (faktycznie fałszywe, ale hipotetycznie). Czy zatem konieczne jest, że ilość planet > 7? To fałszywe. Quine wnioskuje: modalność de re nie jest referentjalnie przezroczysta, a więc jest podejrzana logicznie3. Odpowiedzią Kripkego jest właśnie teoria sztywnych desygnatorów: nazwy są niepodatne na ten paradoks, bo desygnują sztywnie — „9” i „ilość planet” to różne desygnatory o różnej zachowaniu w kontekstach modalnych.
Łącze do oryginału Footnotes
Esencjalizm
Esencjalizm
Pojęcie
Esencjalizm to stanowisko, według którego obiekty posiadają własności esencjalne (istotne) — takie, które mają w każdym możliwym świecie, w którym istnieją — oraz własności akcydentalne (przypadłościowe) — takie, które mogłyby nie przysługiwać1. Przykłady kandydatek na własności esencjalne:
- Esencjalizm o pochodzeniu: Kripke argumentuje, że Elizabeth II z konieczności pochodzi od tych rodziców — żadna kobieta urodzona z innych jajeczka i plemnika nie byłaby nią. To własność esencjalna2.
- Esencjalizm o składzie: Stół wykonany z drewna nie mógłby być wykonany z lodu (choć mógłby być nieco innym kawałkiem drewna). Podobnie: Nixona ciało mogłoby mieć nieco inne atomy, lecz nie mogłoby być zbudowane z zupełnie innej materii3.
- Esencjalizm o gatunkach: Woda z konieczności jest H₂O. Tygrys z konieczności należy do gatunku biologicznego, niezależnie od przeżyć podmiotowych.
Historyczne korzenie
Esencjalizm ma korzenie w arystotelesowskim pojęciu formy substancjalnej i to ti ēn einai (bycia-tym-czym-jest-rzecz). Cechy istotne i przypadłości (Arystoteles) analizuje to rozróżnienie. W filozofii nowożytnej po Locke’u esencjalizm ustąpił empiryzmowi — „istoty realne” stały się epistemicznie niedostępne. Kripke przywraca esencjalizm bez odwoływania się do arystotelesowskich form substancjalnych: esencja nie jest epistemiczna, lecz metafizyczna.
Antyesencjalizm i relatywizm esencji
Stanowiskami konkurencyjnymi są:
- Nominalizm esencjalny: nie ma obiektywnych granic między cechami esencjalnymi a akcydentalnymi — to kwestia opisu lub interesów (Quine, Goodman).
- Esencjalizm kontekstowy: esencja jest relatywna do sposobu kategoryzacji lub pragmatycznego kontekstu (Fine, Sidelle)4.
Kit Fine (1994) zaproponował głębszą analizę: konieczność metafizyczna wynika z natury obiektów, nie odwrotnie — to czego natura obiektu wymaga, jest konieczne. „Sokrates jest z konieczności elementem zbioru {Sokrates}” jest konieczne ze względu na naturę zbioru, nie ze względu na naturę Sokratesa. Fine uważa, że możliwe światy nie mogą być podstawą esencji — to esencja jest pierwotna5.
Kontrafaktuały i modalność
Kontrafaktuały i modalność
Zdania kontrafaktyczne („Gdyby Cezar nie przekroczył Rubikonu, republika trwałaby”) są ściśle powiązane z modalnością metafizyczną. Lewis analizuje je przez podobieństwo światów możliwych: zdanie kontrafaktyczne „Gdyby p, to q” jest prawdziwe, gdy w najbliższym (najbardziej podobnym) możliwym świecie, w którym zachodzi p, zachodzi też q1.
Trudność: podobieństwo światów jest wielowymiarowe i nieostre. Lewis hierarchizuje kryteria podobieństwa: ważniejsza jest zbieżność w wielkich ogólnych prawach niż zbieżność w drobnych szczegółach. Kontrafaktuały są zatem kontekstowo zależne od standardów podobieństwa.
Stalnaker oferuje alternatywną semantykę: kontrafaktuał jest prawdziwy, gdy q zachodzi w tym jednym, unikalnie wybranym świecie, w którym p zachodzi i który jest selekcją funkcji wyboru względem p i aktualnego świata2. Różnica między Lewisem a Stalnakeriem jest subtelna (Lewis dopuszcza remis podobieństwa), lecz technicznie istotna.
Łącze do oryginału Footnotes
Łącze do oryginału Footnotes
Plantinga, A. (1974). The Nature of Necessity, s. 55–57. ↩
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 112–113. ↩
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 113–115 (esencjalizm o składzie materialnym). ↩
Sidelle, A. (1989). Necessity, Essence, and Individuation. Cornell University Press, s. 1–15. ↩
Fine, K. (1994). Essence and Modality. Philosophical Perspectives, 8, s. 1–3. ↩
Źródła
- Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity. Harvard University Press. — poziom wiarygodności: 5/5
- Lewis, D. (1973). Counterfactuals. Harvard University Press. — poziom wiarygodności: 5/5
- Lewis, D. (1986). On the Plurality of Worlds. Blackwell. — poziom wiarygodności: 5/5
- Plantinga, A. (1974). The Nature of Necessity. Clarendon Press. — poziom wiarygodności: 5/5
- Fine, K. (1994). Essence and Modality. Philosophical Perspectives, 8, 1–16. — poziom wiarygodności: 5/5
- Quine, W. V. O. (1953). Reference and Modality. W: From a Logical Point of View. Harvard University Press. — poziom wiarygodności: 5/5
- Stalnaker, R. (1968). A Theory of Conditionals. W: Studies in Logical Theory. Blackwell. — poziom wiarygodności: 5/5
- Vetter, B. (2015). Potentiality: From Dispositions to Modality. Oxford University Press. — poziom wiarygodności: 5/5
- Rosen, G. & Dorr, C. (2002). Composition as a fiction. W: The Blackwell Guide to Metaphysics. — poziom wiarygodności: 4/5
- Berto, F. & Jago, M. (2019). Impossible Worlds. Oxford University Press. — poziom wiarygodności: 4/5
evergreen metafizyka modalnosc epistemologia filozofia-jezyka