Termin średni jako przyczyna w dowodzie demonstratywnym
Abstract
W Arystotelesowskiej teorii dowodu termin średni sylogizmu demonstratywnego (meson, μέσον) nie jest tylko formalnym łącznikiem logicznym — jest ontologiczną przyczyną (aitia) faktu wyrażonego w konkluzji. Pytanie „dlaczego A przysługuje C?” i pytanie „jaki jest termin średni B, przez który to wynika?” to jedno i to samo pytanie. Ponieważ Arystoteles wyróżnia cztery typy przyczyn, każda z nich może pełnić funkcję terminu średniego — stąd cztery formy dociekania naukowego odpowiadają strukturalnie czterem typom wyjaśnienia przyczynowego. Utożsamienie logicznej roli terminu średniego z ontologiczną rolą przyczyny jest jednym z najdonioślejszych połączeń logiki i metafizyki w całym corpus aristotelicum.
Termin średni jako logiczny mediator
W sylogizmie pierwszej figury (Barbara): jeśli A przysługuje wszystkim B, a B przysługuje wszystkim C, to A przysługuje wszystkim C. Termin B, znikający w konkluzji, jest terminem średnim. W apodeixis przesłanki muszą wyrażać rzeczywiste związki ontologiczne — i właśnie termin środkowy wskazuje, co te związki ustanawia.
Gdy pytamy: „Dlaczego kąt w półkolu jest prosty?”, pytamy o termin średni. Odpowiedź Arystotelesa: ponieważ jest równy połowie dwóch prostych (B), a ta równość wynika z faktu, że bok koła (będący średnicą) dzieli kąt w określony sposób (An. Post. II 11, 94a 27–35). B — bycie połową dwóch prostych — jest zarówno terminem średnim w sylogizmie, jak i przyczyną formalną faktu, że kąt jest prosty.
Cztery przyczyny jako cztery typy terminu średniego
Arystoteles rozróżnia cztery typy przyczyn (An. Post. II 11, 94a 20–b 26):
| Typ przyczyny | Gr. | Przykład jako termin średni |
|---|---|---|
| Istota (przyczyna formalna) | αἰτία τοῦ εἶναι | Dlaczego dom posiada tę postać? — bo jest schronieniem przed deszczem i zimnem (definicja) |
| Poprzednik konieczny (przyczyna materialna/warunkowa) | τὸ ἀναγκαῖον | Dlaczego beton musi być najpierw wylany? — bo bez fundamentu dom nie powstanie |
| Przyczyna sprawcza | τὸ κινῆσαν πρῶτον | Dlaczego Ateńczycy wdali się w wojnę perską? — bo wcześniej zaatakowali Sardes |
| Przyczyna celowa | τὸ οὗ ἕνεκα | Dlaczego spacerujemy po obiedzie? — dla zdrowia; zdrowie jest przyczyną celową, termin B = dobre trawienie |
Każda z tych czterech przyczyn może stać się terminem średnim, gdy odpowiedni typ pytania „dlaczego” jest stawiany. To oznacza, że wiedza naukowa ma nie jedną, ale cztery struktury wyjaśniające, zależnie od tego, jakiego rodzaju przyczyny szukamy.
Implikacje metafizyczne
Utożsamienie terminu średniego z przyczyną ma głęboki skutek dla Arystotelesowskiej ontologii. Nauki demonstratywne nie odkrywają tylko regularności — odkrywają struktury konieczne rzeczy, czyli ich istoty (to ti ēn einai). Gdy termin średni jest przyczyną formalną, dowód ujawnia właśnie istotę. Dlatego definicja i dowód są ze sobą głęboko powiązane: definicja podaje istotę, a ta istota — jako termin średni — może być punktem wyjścia demonstratywnego wyjaśnienia własności danej rzeczy.
Przykład: definicja grzmotu jako „wygaszania ognia w chmurach” jest jednocześnie przyczyną sprawczą (i niejako terminem średnim) dla faktu, że grzmotowi towarzyszy huk. Gdy to wiemy, mamy zarówno definicję, jak i wyjaśnienie.
Szczególny status przyczyny formalnej
Spośród czterech przyczyn, formalna — czyli istota rzeczy — ma w teorii demonstracji uprzywilejowany status. Gdy termin średni jest istotą, mamy do czynienia z najgłębszym typem wyjaśnienia: wyjaśniamy dlaczego coś jest takie, czym jest, przez wskazanie, czym to jest. To dowód, który dotyka granic między wyjaśnianiem a definiowaniem, między logiką a ontologią istoty.
Źródła
- Arystoteles, Analityki wtóre, Ks. II rozdz. 11 (94a 20–b 26); rozdz. 2 (89b 37–90a 35); Ks. I rozdz. 13
evergreen arystoteles-epistemologia arystoteles-logika-i-filozofia-jezyka