Cztery formy dociekania naukowego
Abstract
Na początku Księgi II Analityk wtórych Arystoteles stwierdza, że tyle jest rodzajów wiedzy, ile rodzajów pytań. Wyróżnia cztery: pytanie czy dany atrybut przysługuje rzeczy (oti), pytanie dlaczego przysługuje (dioti), pytanie czy rzecz istnieje (ei esti) i pytanie czym jest (ti esti). Zasadnicza teza jest zaskakująca: wszystkie cztery pytania redukują się do pytania o termin średni. Wiedza naukowa jest zawsze wiedzą o przyczynie, a przyczyna w sylogizmie to termin średni — stąd dociekanie, bez względu na swoją formę wyjściową, dąży zawsze do identyfikacji tego, co łączy podmiot z orzeczeniem lub co jest racją istnienia danej rzeczy.
Cztery pytania naukowe
Arystoteles wylicza (An. Post. II 1, 89b 23–35):
| Pytanie | Gr. | Charakter |
|---|---|---|
| Czy S posiada atrybut P? | τὸ ὅτι, to hoti | pytanie o fakt; czy związek zachodzi |
| Dlaczego S posiada P? | τὸ διότι, to dioti | pytanie o przyczynę/wyjaśnienie |
| Czy S istnieje? | τὸ εἰ ἔστι, to ei esti | pytanie o istnienie rzeczy w sensie absolutnym lub częściowym |
| Czym jest S? | τὸ τί ἐστι, to ti esti | pytanie o istotę / definicję |
Pytanie o fakt (hoti) i pytanie o istnienie (ei esti) mają tę samą strukturę: pytamy, czy jakiś termin średni w ogóle istnieje — czyli czy istnieje coś, co łączy podmiot z orzeczeniem (lub co orzeka się o samej rzeczy). Gdy pytamy, czy Słońce podlega zaćmieniom, pytamy właściwie: czy istnieje coś (Ziemia zasłaniająca Słońce), co stanowi termin średni tego związku.
Redukcja do pytania o termin średni
Twierdzenie, że wszystkie cztery pytania sprowadzają się do pytania o termin średni, Arystoteles uzasadnia następująco (An. Post. II 2, 89b 36–90a 34):
Oti (fakt): Gdy wiemy, że Słońce jest zaćmione, ale nie wiemy dlaczego, szukamy terminu średniego. Znalezienie go = znalezienie przyczyny = przejście do dioti.
Dioti (przyczyna): Bezpośrednio — znalezienie terminu średniego jest wiedzą o przyczynie.
Ei esti (istnienie): Gdy pytamy, czy centaur albo bóg istnieje, pytamy de facto, czy istnieje jakiś termin średni, który by organizował orzekanie o tym przedmiocie. Rzeczy nie-istniejące nie mają terminu średniego łączącego ich cechy.
Ti esti (istota): Pytanie o definicję = pytanie o termin średni, który wyraża istotę. Definicja nie jest niczym innym jak ujęciem tego, czym rzecz jest — a to jest zarazem przyczyną, dla której jej cechy istotne jej przysługują.
Asymetria między parami pytań
Oba pytania „czy?” (hoti i ei esti) poprzedzają logicznie odpowiednie pytania „dlaczego?” (dioti i ti esti). Nie pytamy o przyczynę faktu, zanim nie wiemy, że fakt zachodzi. Nie pytamy o istotę rzeczy, zanim nie wiemy, że rzecz istnieje. Ta hierarchia jest epistemicznie fundamentalna i ma konsekwencje dla metody naukowej.
Konsekwencja: istota jest przyczyną
Najważniejszy wynik tej analizy: ti esti i dioti zbiegają się, gdy pytamy o istotę w kontekście dowodowym. Istota rzeczy jest jej przyczyną formalną — przyczyną tego, że jej własności istotne jej przysługują. Dlatego definicja i dowód nie są niezależnymi metodami — definicja podaje istotę, która może stać się terminem średnim w dowodzie. Wiedza naukowa w pełni rozwinięta obejmuje zarówno znajomość istoty, jak i zdolność jej wyjaśnienia w strukturze sylogistycznej.
Są to zatem cztery pytania i do odpowiedzi na nie sprowadza się nasza wiedza. Gdy pytamy, czy dany związek jest faktem, albo czy coś istnieje w sensie absolutnym, pytamy właściwie o to, czy związek ten, względnie rzecz ta, posiada termin średni (An. Post. II 2, 90a 1–5).
Źródła
- Arystoteles, Analityki wtóre, Ks. II rozdz. 1–2 (89b 23–90a 34)
evergreen arystoteles-filozofia-nauki arystoteles-epistemologia