Apodeixis — sylogizm demonstratywny
Abstract
Dowód demonstratywny (apodeixis, ἀπόδειξις) to u Arystotelesa sylogizm, którego przesłanki spełniają ściśle określone warunki epistemiczne i ontologiczne: muszą być prawdziwe, pierwsze (bezpośrednie), lepiej znane niż konkluzja, i być jej przyczyną. Apodeixis jest kanoniczną formą wiedzy naukowej. Kluczową rolę strukturalną pełni termin średni, który wskazuje przyczynę związku między podmiotem a orzeczeniem w konkluzji. Teoria apodeixis wyznacza logiczne ramy całej Arystotelesowskiej filozofii nauki i pośrednio jego metafizyki — nauka o tym, co konieczne, jest zarazem nauką o tym, co istotne.
Sylogizm jako taki (opisany w Analitykach pierwszych) jest każdym wnioskowaniem formalnie poprawnym, w którym z danych przesłanek wynika konkluzja. Apodeixis to sylogizm szczególny: nie tylko formalnie poprawny, ale epistemicznie i ontologicznie ugruntowany.
Warunki przesłanek demonstratywnych
Przesłanki dowodu muszą być (An. Post. I 2, 71b 19–25):
Prawdziwe — konkluzja fałszywa nie może być przedmiotem wiedzy, a wiedza fałszywa jest sprzecznością samą w sobie.
Pierwsze i bezpośrednie — tzn. nie wyprowadzone z żadnych przesłanek wcześniejszych. Zdanie bezpośrednie (amesos, ἄμεσος) to takie, od którego nie ma nic wcześniejszego. Warunek ten zapobiega regresowi ad infinitum i ustala poziom zasad (zob. Fundamentalizm epistemiczny - zasady i regres (Arystoteles)).
Lepiej znane (wcześniejsze poznawczo) niż konkluzja — poznajemy konkluzję przez przesłanki, a nie odwrotnie. „Wcześniejsze” ma tu sens epistemiczny: w naturze rzeczy pewne prawdy są bardziej fundamentalne; nasze poznanie powinno odwzorowywać ten porządek.
Przyczynowe względem konkluzji — przesłanki muszą nie tylko implikować konkluzję, ale być przyczyną faktu, który konkluzja wyraża. To warunek najważniejszy epistemicznie: odróżnia dowód od zwykłego rozumowania wstecznego (zob. niżej).
Termin średni i struktura dowodu
Sylogizm ma trzy terminy: większy (A — orzeczenie konkluzji), mniejszy (C — podmiot konkluzji) i średni (B). Termin średni łączy dwie przesłanki i znika w konkluzji. W apodeixis termin średni nie jest tylko łącznikiem formalnym — jest przyczyną (αἰτία, aitia) tego, że A przysługuje C.
Stąd pytanie o przyczynę (dioti) i pytanie o termin średni są tym samym pytaniem. Każda z czterech przyczyn Arystotelesa może pełnić funkcję terminu średniego, zależnie od dziedziny badania.
Dowód „dlaczego” a dowód „że”
Arystoteles odróżnia dwa typy rozumowań prowadzących do konkluzji:
- Dowód dioti (dlaczego, przez przyczynę) — prawdziwy apodeixis; przesłanki są bezpośrednie, przyczynowe i lepiej znane. Taki dowód daje episteme.
- Dowód oti (że, przez skutek lub znak) — konkluzja wynika z przesłanek, ale te nie są przyczyną konkluzji; np. wnioskowanie ze skutku o przyczynie. Daje on wiedzę że coś zachodzi, bez wiedzy dlaczego (An. Post. I 13).
Przykład: wiemy, że planety nie migoczą. Stąd możemy wnioskować, że są blisko. Ale bliskie położenie jest przyczyną braku migotania, nie odwrotnie — więc prawdziwy dowód biegnie od bliskości do braku migotania, a nie w drugą stronę.
Demonstratywność a dziedzina nauki
Apodeixis zakłada, że nauka dotyczy pewnej wyodrębnionej dziedziny (genos). Nie można dowodzić przechodząc z jednej dziedziny do innej (metabasis eis allo genos) — geometria nie może dostarczać dowodów arytmetycznych, choć może korzystać z ogólnych zasad logiki. Każda nauka zaczyna od zasad właściwych swej dziedzinie, przyjętych bez dowodu (jako hypotheseis, archai lub axiomata), i na ich podstawie wyprowadza twierdzenia szczegółowe. Hierarchia nauk u Arystotelesa jest więc hierarchią dziedzin i odpowiadających im zestawów zasad.
Źródła
- Arystoteles, Analityki wtóre, Ks. I rozdz. 2 (71b 16–72a 8); rozdz. 13 (78a 22–b 34)
evergreen arystoteles-logika-i-filozofia-jezyka arystoteles-epistemologia