Definicja a dowód — granice i relacje
Abstract
W Ks. II Analityk wtórych Arystoteles przeprowadza szczegółową analizę relacji między definicją a dowodem, dochodząc do wniosku, że definicja i dowód są ze sobą powiązane, ale wzajemnie nieredukowalne. Definicja nie dowodzi istnienia definiowanej rzeczy ani nie jest sylogizmem; dowód nie zastępuje definicji. Arystoteles wykazuje przy tym, że istota rzeczy z przyczyną różną od siebie (rzeczy posiadające zewnętrzną przyczynę) jest poznawalna przez dowód, choć nie jest przez niego udowodniona — wyjaśnienie i ujęcie istoty zbiegają się, ale nie są tożsame. Rozróżnienie to ma fundamentalne konsekwencje dla rozumienia relacji między ontologią a logiką w filozofii Arystotelesa.
Trzy sensy definicji
Arystoteles wyróżnia trzy rozumienia terminu „definicja” (An. Post. II 10, 93b 29–94a 10):
- Definicja jako niezdowodzone twierdzenie o istocie — ujmuje, czym coś jest, bez prób udowodnienia istnienia. Forma: „X to Y takie, że…“.
- Definicja jako sylogizm dotyczący istoty — różniący się od dowodu tylko kolejnością wyrażenia (forma gramatyczna różna od formy logicznej dowodu).
- Definicja jako wniosek dowodu istoty — wniosek demonstratywny, który ujawnia istotę.
Czego definicja nie może
Arystoteles wykazuje w rozdz. 7 (An. Post. II 7, 92a 34–b 35), że definicja nie dowodzi istnienia definiowanej rzeczy. Argumenty są trzy:
Z dowodzenia — przy ustalaniu definicji nie można posłużyć się ani dedukcją, ani indukcją. Indukcja wykazuje, że coś istnieje, lecz nie czym jest; dedukcja wymaga przesłanek o istnieniu. Kto wie, czym rzecz jest, musi najpierw wiedzieć, że ona istnieje.
Z koła — gdyby definicja dowodziła istnienia, musiałoby się zakładać istnienie rzeczy w samej definicji — byłby to krąg.
Z arbitralności — jeśli definicja jest dowolnym wyrażeniem znaczenia nazwy, to może istnieć nieskończona liczba definicji tej samej rzeczy, co czyni każdą z nich bezzasadną.
Wniosek: definicja ani niczego nie dowodzi, ani niczego nie wskazuje w sensie demonstratywnym. Ani przez definicję, ani za pomocą dowodu nie można poznać istoty rzeczy w pełnym sensie — poznawalność istoty jest warunkiem definicji, a nie jej wynikiem.
Istota z przyczyną różną od siebie
Kluczowe rozróżnienie ontologiczne (An. Post. II 8–9): pewne rzeczy mają przyczynę swoją istotę, inne mają przyczynę różną od istoty.
Rzeczy, których przyczyna jest ich istotą (substancje jako takie) — ich istota nie jest dowodliwa, bo nie ma czegoś wcześniejszego, z czego by wynikała. Tutaj jedynym dostępem jest bezpośrednie ujęcie definicji.
Rzeczy, których przyczyna jest różna od istoty (własności i zjawiska) — ich istota jest dowodliwa, bo termin średni w dowodzie musi być istotą rzeczy, a dla swoistych własności termin średni musi być inną własnością tego rodzaju. Przykład: grzmot jest hałasem w chmurach — a przyczyną jest wygaszanie ognia. Definicja grzmotu (huk spowodowany wygaszaniem ognia w chmurach) i wyjaśnienie grzmotu są tym samym, różnie ujętym.
Dla istoty rzeczy musi termin średni być istotą rzeczy, a dla swoistych własności termin średni musi być inną tego rodzaju własnością (An. Post. II 8, 93a 10–12).
Zbieżność definicji i dowodu w wyjaśnieniu
Paradoksalna konkluzja: chociaż definicja i dowód nie są tym samym, i chociaż definicja nie dowodzi istnienia — w pełni rozwiniętej nauce definicja istoty jest punktem wyjścia (lub terminem środkowym) dowodu, a dowód ujawnia tę definicję jako swój wniosek. Gdy pytamy czym jest grzmot, i gdy pytamy dlaczego w chmurach jest huk — dochodzimy do tej samej odpowiedzi, opisanej w inny sposób.
Ma to istotne konsekwencje dla czterech form dociekania naukowego : pytanie ti esti i pytanie dioti są w nauce dojrzałej dwoma stronami tej samej odpowiedzi.
Znaczenie dla metodologii nauki
Arystoteles odrzuca redukcję nauki do samej definicji (jak u Platona, gdzie definicja przez rodzaj i różnicę gatunkową daje pełne poznanie) i redukcję do samego dowodu (gdzie wystarczyłoby wyprowadzać twierdzenia). Nauka wymaga obu: definicja dostarcza zasad demonstracji; demonstracja ujawnia konieczne własności i rozświetla definicję. Metodologiczna droga opisana w Analitykach to droga od faktów (percepcja) przez indukcję do definicji/zasad, a następnie powrót do zjawisk przez dowód.
Źródła
- Arystoteles, Analityki wtóre, Ks. II rozdz. 3–4 (90b 1–91b 11); rozdz. 7–10 (92a 34–94a 10)
evergreen arystoteles-epistemologia arystoteles-logika-i-filozofia-jezyka