Episteme — Arystotelesowska definicja wiedzy naukowej
Abstract
Arystoteles definiuje wiedzę naukową (ἐπιστήμη, episteme) jako poznanie przyczyny, dla której dane zjawisko zachodzi, oraz rozpoznanie, że zjawisko to nie może zachodzić inaczej niż zachodzi. Wiedza naukowa różni się od mniemания (doxa) i umiejętności (techne) tym, że dotyczy wyłącznie tego, co konieczne i ogólne. Jej modelową formą jest dowód demonstratywny (apodeixis), w którym konkluzja wynika z przesłanek spełniających ściśle określone warunki. Teoria ta konstytuuje Arystotelesowski fundamentalizm epistemiczny i wyznacza ramy całej jego filozofii nauki.
Arystotelesowska episteme nie jest po prostu trafnym przekonaniem ani nawet przekonaniem uzasadnionym — jest poznaniem przez przyczynę, a zarazem poznaniem konieczności. Wiemy coś naukowo wtedy, gdy znamy przyczynę dlaczego dany atrybut przysługuje danemu podmiotowi, i gdy wiemy, że nie może przysługiwać inaczej (Analityki wtóre I 2, 71b 9–12).
Trzy warunki wiedzy naukowej
Wiedza naukowa musi spełniać łącznie trzy warunki:
Przyczynowość. Wiemy, że A przysługuje B, ponieważ znamy przyczynę, dla której A przysługuje B. Sama znajomość faktu (oti, że tak jest) to jeszcze nie episteme — konieczna jest znajomość przyczyny (dioti, dlaczego tak jest). Tę funkcję pełni termin średni w sylogizmie.
Konieczność. Przedmiotem wiedzy naukowej jest tylko to, co nie może być inne niż jest. Wiedza dotyczy bytów koniecznych, a więc tego, co przysługuje podmiotowi istotnie i zawsze — nie przypadkowo ani tylko zazwyczaj. To odróżnia episteme od techne (która operuje na tym, co zmienne i możliwe) oraz od empeiria (doświadczenia).
Ogólność. Episteme dotyczy ogółów, nie jednostek. Nawet gdyby można było spostrzec pojedynczy trójkąt mający kąty równe dwóm prostym, i tak szukalibyśmy dowodu — bo dowodzimy o ogóle, nie o tym oto konkretnym trójkącie (An. Post. I 31, 87b 28–35). Percepcja zmysłowa dostarcza wiedzy o szczegółach i tu i teraz, ale nie tworzy episteme.
Episteme a inne stany poznawcze
Arystoteles rozróżnia kilka stanów myślowych, dzięki którym poznajemy prawdę:
- Episteme (ἐπιστήμη) — wiedza naukowa: zawsze prawdziwa, dotyczy tego, co konieczne
- Nous (νοῦς) — intuicja rozumowa: ujmuje pierwsze zasady, których nie można już dowieść; jest ściślejsza niż episteme i stanowi jej warunek (zob. Nous jako poznanie pierwszych zasad (Arystoteles))
- Doxa (δόξα) — mniemanie: może być prawdziwe lub fałszywe, dotyczy tego, co contingentne (zob. Episteme i doxa — wiedza naukowa a mniemanie (Arystoteles))
- Techne (τέχνη) — umiejętność: dotyczy tego, co wytwarzane i zmienne
- Logismos (λογισμός) — myślenie dyskursywne: może dopuszczać fałsz
Rozróżnienie episteme/doxa jest fundamentalne: ten sam podmiot może mieć zarazem episteme i doxę co do różnych aspektów tej samej rzeczy, ale nie co do tego samego w tym samym sensie (An. Post. I 33, 89a 38–b 6).
Wiedza naukowa a zasady
Skoro dowód jest formą episteme, pojawia się pytanie o status przesłanek: czy wiedza o nich jest też demonstratywna? Gdyby tak, regres byłby nieskończony. Arystoteles rozwiązuje ten problem przez wprowadzenie zasad (archai) — twierdzeń bezpośrednich, które nie wymagają dowodu, lecz są uchwytywane przez nous. Episteme i nous razem tworzą sophia (mądrość naukową) jako pełnię poznania naukowego.
Znaczenie dla metafizyki
Wymaganie konieczności i ogólności wyznacza granicę między tym, co może stać się przedmiotem nauki, a tym, co może być tylko opisywane lub wytwarzane. Ma to bezpośrednie konsekwencje dla ontologii Arystotelesa: kategorie ontyczne, substancja, istota (to ti ēn einai) — to właśnie te aspekty bytów, które są konieczne i ogólne, a więc poznawalne naukowo. Przypadłości (symbebekota) wymykają się episteme jako takiej.
Źródła
- Arystoteles, Analityki wtóre, Ks. I rozdz. 2 (71b 9–16); rozdz. 31 (87b 28–35); rozdz. 33 (88b 30–89b 6); Ks. II rozdz. 19 (100a 3–b 5)
evergreen arystoteles-epistemologia arystoteles-filozofia-nauki