A priori, konieczność i analityczność — rozróżnienie Kripkego
Abstract
Kripke sprzeciwia się powszechnemu wśród filozofów XX wieku utożsamianiu trzech pojęć: aprioryczności, konieczności i analityczności. Aprioryczność jest kategorią epistemologiczną (jak możemy wiedzieć), konieczność — metafizyczną (jak mogłoby być), analityczność — semantyczną (co jest prawdą z racji znaczenia). Kripke argumentuje, że żadna z tych relacji nie jest odwracalna ani tożsama: istnieją prawdy konieczne a posteriori (np. „Hesperus to Phosphorus”) oraz prawdy kontyngentne a priori (np. zdania definicyjne ustalające referencję).
Aprioryczność jako kategoria epistemologiczna
Kantowska charakterystyka aprioryczności głosi, że wiedza a priori to wiedza niezależna od doświadczenia. Kripke precyzuje: chodzi o to, że można ją zdobyć niezależnie od doświadczenia — nie że musi być zdobyta w taki sposób. Ktoś, kto otrzymał wynik obliczenia od maszyny liczącej, wie o pierwszości danej liczby a posteriori (na mocy znajomości fizyki urządzenia); ten sam fakt mógłby być znany a priori przez kogoś, kto wykona stosowne obliczenia1.
Kluczowa reguła: „może być znane a priori” nie znaczy „musi być znane a priori”. Aprioryczność to możliwość epistemiczna, nie konieczność epistemologiczna.
Konieczność jako kategoria metafizyczna
Konieczność pyta: czy mogłoby być inaczej? Jeśli nie — fakt jest konieczny. Jeśli tak — przygodny. To pytanie nie dotyczy wiedzy żadnego podmiotu:
„If the answer is ‘no’, then this fact about the world is a necessary one. If the answer is ‘yes’, then this fact about the world is a contingent one. This in and of itself has nothing to do with anyone’s knowledge of anything.”2
Kripke wskazuje przykład z koniekturą Goldbacha: jeśli jest prawdziwa, jest konieczna (każde zdanie arytmetyczne jest konieczne lub konieczne fałszywe w logice klasycznej), lecz nie znamy jej wartości logicznej i nie mamy żadnej wiedzy a priori na jej temat3.
Analityczność jako kategoria semantyczna
Zdanie analityczne jest prawdziwe z mocy swojego znaczenia — i z mocy swojego znaczenia jest prawdziwe we wszystkich możliwych światach. Kripke przyjmuje tę charakterystykę stipulatywnie: zdanie analityczne jest zarazem konieczne i a priori. Analityczność jest kategorią semantyczną, niezależną zarówno od epistemologicznego pojęcia aprioryczności, jak od metafizycznego pojęcia konieczności, choć z oboma zachodzi zbieżność w tym przypadku4.
Pewność (certainty) to czwarta kategoria, którą Kripke odróżnia od pozostałych — coś może być racjonalnie wierzone a priori bez osiągnięcia stopnia pewności (np. dowód matematyczny, w którym mogliśmy popełnić błąd)5.
Niezależność aprioryczności i konieczności
Standardowe założenie filozofii analitycznej XX wieku głosi: wszystko, co konieczne, jest a priori, i odwrotnie. Kripke odrzuca oba kierunki tej implikacji, dowodząc istnienia obu klas wyjątków.
Konieczne a posteriori
Zdania tożsamościowe łączące dwa sztywne desygnatory tego samego obiektu — jeśli prawdziwe — są konieczne (bo oba terminy odnoszą się do tego samego obiektu we wszystkich możliwych światach), lecz poznawalne wyłącznie empirycznie:
„We do not know a priori that Hesperus is Phosphorus, and are in no position to find out the answer except empirically.”6
„Hesperus to Phosphorus” (Wenus wieczorna to Wenus poranna) to odkrycie empiryczne, które okazało się prawdą konieczną. Przed odkryciem astronomowie słusznie zachowywali epistemiczną otwartość — ale owa otwartość dotyczyła ich wiedzy, nie metafizycznej struktury świata. Gdyby okazało się, że Hesperus i Phosphorus to różne obiekty, tożsamość byłaby konieczne fałszywa; skoro jest prawdziwa, jest konieczna7.
Zob. Sztywne desygnatory — Hesperus i Phosphorus (Kripke) — szczegółowa analiza tego przypadku.
Kontyngentne a priori
Kripke podaje przykład metra paryskiego: ktoś ustala, że „jeden metr” to długość pręta S w Paryżu w chwili t₀. To zdanie ustala referencję — jest a priori znane temu, kto dokonał ustalenia (wie z samej definicji, że S ma długość metra w t₀). Lecz nie jest konieczne: gdyby pręt był ogrzany, miałby inną długość — nie byłby metrowy. S mógłby nie mieć długości jednego metra, co znaczy, że „S ma długość metra w t₀” jest zdaniem kontyngentnym8:
„For he’s using this definition not to give the meaning of what he called the ‘meter’, but to fix the reference… He marks it out by an accidental property, namely that there is a stick of that length.”9
Różnica między ustalaniem referencji a podawaniem znaczenia jest tu fundamentalna: deskrypcja ustalająca referencję nazwy czyni odpowiednie zdanie a priori dla mówiącego, lecz nie koniecznym — bo sztywny desygnator (nazwa „jeden metr”) odnosi się w każdym świecie do tej samej długości, niezależnie od losów pręta S.
Podsumowanie i implikacje
| A priori | A posteriori | |
|---|---|---|
| Konieczne | Prawdy analityczne, matematyczne | Tożsamości między sztywnymi desygnatorami (Hesperus = Phosphorus, H₂O = woda) |
| Kontyngentne | Zdania definicyjne ustalające referencję (metr paryski) | Zwykłe fakty empiryczne |
Rozróżnienie to ma doniosłe konsekwencje dla filozofii umysłu: argument, że tożsamość psychofizyczna (ból = pobudzenie włókien C) musi być kontyngentna, bo jest empiryczna, zakłada błędnie równoważność a posteriori z kontyngentnością. Kripke analizuje to dalej, wskazując, dlaczego identyfikacje naukowe — w odróżnieniu od identyfikacji psychofizycznych — mogą być koniecznymi a posteriori prawdami.
Źródła
- Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity [Nazywanie a konieczność]. Harvard University Press (wyd. rozszerzone 1980). — poziom wiarygodności: 5/5
evergreen filozofia-xx-wieku epistemologia modalnosc filozofia-jezyka
Footnotes
Footnotes
-
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 197–198. ↩
-
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 198. ↩
-
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 198–199. ↩
-
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 199–200. ↩
-
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 200. ↩
-
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 215. ↩
-
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 214–215. ↩
-
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 201–202. ↩
-
Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 202. ↩