Rodzaje modalności

Modalność logiczna

Coś jest logicznie konieczne, gdy jest prawdziwe we wszystkich logicznie możliwych światach — tj. we wszystkich wewnętrznie spójnych, niesprzecznych konfiguracjach rzeczywistości. Coś jest logicznie możliwe, gdy zachodzi w przynajmniej jednym takim świecie. Granicą tej modalności jest prawo niesprzeczności:

Logicznie niemożliwe jest p i nie-p jednocześnie.

Tautologie logiki zdań i predykatów (np. „każdy kawaler jest kawalerem”) są logicznie konieczne. Modalność logiczna wyznacza najszerszy zakres możliwości — jest modalnie „najmocniejsza”.

Modalność metafizyczna

Modalność metafizyczna jest węższa niż logiczna. Pewne stany rzeczy są logicznie spójne, lecz metafizycznie niemożliwe — dzieje się tak, gdy naruszają tożsamość lub naturę bytów, niezależnie od tego, czy prowadzą do logicznej sprzeczności. Kripke ilustruje to przykładem: Elizabeth II mogłaby logicznie być córką innych rodziców (nie ma w tym sprzeczności formalnej), lecz — jeśli esencjalizm o pochodzeniu jest prawdziwy — metafizycznie jest to niemożliwe: ta sama osoba nie mogłaby mieć innych rodziców biologicznych¹.

Modalność metafizyczna jest tym, o czym mówi się przede wszystkim, gdy filozofowie pytają: „Czy to mogłoby być inaczej?” (bez epistemicznego „Czy wiemy, czy mogłoby być inaczej?”). Zob. A priori, konieczność i analityczność — rozróżnienie Kripkego.

Formalna semantyka: możliwe światy metafizyczne to światy dostępne z aktualnego w sensie relacji R w modelach systemu S5 — gdzie konieczność metafizyczna jest warunkiem trans-światowym, nie tylko lokalnie dostępnym².

Modalność nomologiczna (fizyczna)

Coś jest fizycznie (nomologicznie) konieczne, gdy wynika z praw przyrody. Prawa przyrody są traktowane jako kontyngentne zdania ogólne o aktualnym świecie — mogłyby być inne (jest logicznie możliwy świat, w którym grawitacja działa inaczej) — lecz w ramach praw aktualnych wyznaczają to, co fizycznie możliwe i niemożliwe. Przykład: perpetuum mobile jest fizycznie niemożliwe (narusza termodynamikę), lecz nie jest logicznie ani metafizycznie niemożliwe.

Pytanie o relację między modalnością metafizyczną a nomologiczną jest sporne. David Lewis uważa prawa przyrody za regularności kontrfaktycznie zależne (ich konieczność jest nomologiczna, a nie wynika z metafizycznej esencji)³. Inni filozofowie (Bird, Ellis) bronią esencjalizmu nomologicznego: prawa przyrody nie są przygodne, lecz wynikają z natury własności naturalnych.

Modalność epistemiczna

Modalność epistemiczna nie dotyczy tego, jak świat mógłby być, lecz tego, co jest spójne z naszą wiedzą. „Możliwe, że p” w sensie epistemicznym znaczy: „p jest spójne z tym, co wiemy” — tj. nasza wiedza nie wyklucza p. Kripke odróżnia to ostro od modalności metafizycznej: coś może być epistemicznie otwarte, lecz metafizycznie zamknięte⁴.

Przykład: przed odkryciem astronomicznym zdanie „Hesperus nie jest Phosphorusem” było epistemicznie możliwe (astronomowie nie wiedzieli, czy to jedna planeta), lecz metafizycznie niemożliwe (ponieważ Hesperus jest Phosphorusem, a tożsamość jest konieczna). Pomylenie tych dwóch modalności było jednym z kluczowych błędów filozofii języka, które Kripke demaskuje.

Modalność deontyczna

Odrębna kategoria: modalność dotycząca normatywnych pojęć obowiązku i dozwolenia. „Konieczne deontycznie, że p” znaczy „należy, że p” (p jest obowiązkowe). Logika deontyczna analizuje te pojęcia analogicznymi narzędziami formalnymi, choć z ważnymi różnicami strukturalnymi względem modalności alethycznej (metafizycznej/logicznej)⁵.

Footnotes

1. Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 112–113 (esencjalizm o pochodzeniu). Argument: gdyby Elizabeth II urodziła się z innych rodziców biologicznych, byłaby inną osobą — ktoś inny zajmowałby jej miejsce. ↩

2. Menzel, C. (2021). Possible Worlds. SEP, sekcja 2.1. ↩

3. Lewis, D. (1973). Counterfactuals, s. 72–77 (analiza praw jako regularności kontrfaktycznych). ↩

4. Kripke, S. A. (1972). Naming and Necessity, s. 98–100. ↩

5. Segerberg, K. (1971). An Essay in Classical Modal Logic. Uppsala, s. 75–80. ↩