Modalność de dicto i de re

Różnica

Modalność de dicto (o powiedzianym) orzeka konieczność lub możliwość całego zdania — operator modalny dotyczy propozycji. Modalność de re (o rzeczy) orzeka konieczność lub możliwość własności konkretnego obiektu — operator modalny wchodzi w zakres kwantyfikatora i dotyczy samej rzeczy¹.

Przykład ilustrujący różnicę:

• De dicto: Konieczne jest, że każdy kawaler jest nieżonaty. (□∀x(Bx → ¬Mx)) — zdanie konieczne z racji znaczenia.
• De re: Dla każdego kawalera, konieczne jest, że jest nieżonaty. (∀x(Bx → □¬Mx)) — to fałszywe: każdy kawaler mógłby się ożenić i przestać być kawalerem.

Dla nazw własnych:

• De dicto: Konieczne jest, że jeśli Nixon jest człowiekiem, to Nixon jest człowiekiem. (tautologia)
• De re: Nixon z konieczności jest człowiekiem. (własność człowieczeństwa jest Nixonowi esencjalna)

Scholastyczne korzenie

Rozróżnienie de re / de dicto pochodzi ze średniowiecznej logiki (Abelard, Buridan). Powraca w nowej analitycznej metafizyce właśnie dlatego, że modalność de re jest podstawą esencjalizmu — i to ona budziła sceptycyzm Quine’a².

Kwestia Quine’a: sceptycyzm wobec modalności de re

W. V. O. Quine był głęboko sceptyczny wobec modalności de re, uważając, że nie ma obiektywnego kryterium decydującego, które własności obiektu są mu esencjalne, a które akcydentalne. Kwestię esencji Quine traktował jako sens zależny od opisu (description-dependent): ten sam obiekt może być matematykiem z istoty (gdy opisany jako „ten matematyk”), a przypadłościowo — gdy opisany jako „ten dwunożny”. Trudność uwidacznia się przez tzw. paradoks Quine’a: Konieczne jest, że 9 > 7. Ale 9 = ilość planet (faktycznie fałszywe, ale hipotetycznie). Czy zatem konieczne jest, że ilość planet > 7? To fałszywe. Quine wnioskuje: modalność de re nie jest referentjalnie przezroczysta, a więc jest podejrzana logicznie³. Odpowiedzią Kripkego jest właśnie teoria sztywnych desygnatorów: nazwy są niepodatne na ten paradoks, bo desygnują sztywnie — „9” i „ilość planet” to różne desygnatory o różnej zachowaniu w kontekstach modalnych.

Footnotes

1. Plantinga, A. (1974). The Nature of Necessity, s. 9–12. ↩

2. Quine, W. V. O. (1953). Reference and Modality. W: From a Logical Point of View, s. 139–157. ↩

3. Quine, W. V. O. (1953). Reference and Modality, s. 148–150. ↩