Piotr Sobecki - working notes

Teoria poznania a epistemologia — Siemka rozróżnienie poziomów refleksji

Teoria poznania a epistemologia — Siemka rozróżnienie poziomów refleksji

Abstract

Marek J. Siemek proponuje ścisłe terminologiczne rozróżnienie między „teorią poznania” a „epistemologią”, traktując je nie jako synonimy, lecz jako dwa jakościowo odmienne poziomy rzeczywistości teoretycznej. „Teoria poznania” to refleksja nad wiedzą prowadzona wewnątrz epistemicznego pola teorii: meta-epistemiczne ujęcie episteme, które samo pozostaje epistemiczne. „Epistemologia” natomiast — w sensie Siemka — to nowy poziom refleksji odsłonięty przez Kanta, na którym samo pole epistemiczne jako całość staje się przedmiotem teorii. Epistemologia jest ontologią wiedzy: pyta nie o „poznanie”, lecz o całościową strukturę relacji poznawczej. Obydwa ujęcia różnią się nie zakresem ani przedmiotem, lecz typem i strukturą rzeczywistości teoretycznej, do której należą.

Siemek stwierdza wprost:

„proponuję zarzucić powszechne dotąd użycie terminów «epistemologia» i «epistemologiczny» jako mniej więcej dokładnych odpowiedników pojęć «teoria poznania» i «teoriopoznawczy»“1. Rozróżnienie to nie jest kwestią terminologicznej wygody, lecz wyraża fundamentalną tezę o strukturze filozoficznego problemu wiedzy.

Teoria poznania: meta-epistemika w polu epistemicznym

„Teorią poznania” Siemek nazywa sposób istnienia i sformułowania filozoficznego problemu wiedzy wewnątrz epistemicznego pola teorii2. Jest to refleksja nad wiedzą, która — choć ma wiedzę za swój przedmiot — traktuje ją tak samo, jak bezpośrednia episteme traktuje swój przedmiot ontyczny: w trybie epistemicznym3. Stąd „teoria poznania” jako „wiedza-o-wiedzy” jest w istocie meta-epistemiczną wiedzą o episteme — i ma charakter metodologiczny oraz „ontyczny”: opisuje wiedzę w jej bezpośrednim istnieniu i funkcjonowaniu jako jedną z „dziedzin” poziomu epistemicznego4. W terminologii bliskiej fenomenologii: teoria poznania byłaby „ontyką” wiedzy, nie jej ontologią.

Taka refleksja cierpi na konstytutywną ślepotę: operując zawsze wewnątrz pola epistemicznego, nie może uczynić samego tego pola swoim przedmiotem. Pozostaje „jednopoziomowa”: pytania o wiedzę i pytania o byt sytuują się na tym samym poziomie teorii, który z góry zakłada jako oczywistą odrębność poznania i rzeczywistości5.

Epistemologia: ontologia wiedzy

„Epistemologią” Siemek nazywa typ obecności problemu wiedzy w nowym, zasadniczo przekształconym polu teorii — takim, w którym „«widać» samo pole epistemiczne jako całość”6. Nowy, epistemologiczny poziom teorii to poziom pytań o strukturalną całość poziomu epistemicznego7.

„Epistemologia miałaby się do «teorii poznania» tak, jak ontologia jakiegoś fenomenu do jego «ontyki» (w znaczeniu zbliżonym do tego, jakie terminom tym nadaje np. transcendentalna fenomenologia Husserla i Heideggera)“8. Byłaby więc nie tyle opisem i analizą wiedzy w jej prostej formie epistemicznej, ile rozumiejącym badaniem samej tej formy i całościowych podstaw jej bytowania jako takiej.

Konsekwencją jest zmiana „wykrojenia” przedmiotu: epistemologia bierze za przedmiot nie „poznanie” (jako oddzieloną od „rzeczy” część pola epistemicznego), lecz samą relację poznania i rzeczy — czyli pole epistemiczne jako całość w jego strukturze9. Pytanie epistemologiczne jest zatem pytaniem o tamte pytania — o „całokształt organizującej je przestrzeni myślowej, która warunkuje ich pojawienie się, ale właśnie dlatego dla nich samych nie jest widoczna”10. Takie pytanie po raz pierwszy, zdaniem Siemka, zostaje adekwatnie sformułowane przez Kanta.

Obydwa poziomy a historia filozofii

Rozróżnienie to ma charakter nie tylko typologiczny, ale i historyczny. Przed Kantem filozoficzne pytania o wiedzę sytuowały się wyłącznie w epistemicznym polu teorii. Kant pierwszy umieścił je w polu epistemologicznym — i „właśnie dzięki temu, że dał radykalnie nowe sformułowanie filozoficznego problemu wiedzy, które zresztą okazało się właściwym i adekwatnym sformułowaniem tego problemu”11.

Siemek zaznacza, że „teoria poznania” i epistemologia „różnią się więc nie zakresem ani przedmiotem, lecz typem i całościową strukturą rzeczywistości teoretycznej, do której odpowiednio należą”12. W pierwszym przypadku chodzi o sposób wyodrębnienia i lokalizacji problemu wiedzy w całości danego poziomu teorii; w drugim — o wynikający stąd sposób potraktowania wyodrębnionego problemu.

Zob. Pole epistemiczne i kryzys teorii poznania (Siemek) — omówienie struktury i granic pola epistemicznego, którego to epistemologia jako ontologia wiedzy dopiero może uczynić swoim przedmiotem. Zob. też Stanowisko epistemologiczne — transcendentalizm Kanta (Siemek) — historyczna inauguracja poziomu epistemologicznego.

Źródła

  • Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta. Studium z dziejów filozoficznej problematyki wiedzy. Państwowe Wydawnictwo Naukowe (PWN). — poziom wiarygodności: 5/5

evergreen epistemologia teoria-poznania metafilozofia Siemek ontologia-wiedzy poziom-epistemologiczny pole-epistemiczne

Footnotes

Footnotes

  1. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 42 ↩

  2. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 42 ↩

  3. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 43 ↩

  4. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 43 ↩

  5. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 23 ↩

  6. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 42 ↩

  7. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 44 ↩

  8. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 43 ↩

  9. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 44 ↩

  10. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 42 ↩

  11. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 44 ↩

  12. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 43 ↩

Odnośniki zwrotne