Piotr Sobecki - working notes

Fichte — wiedza absolutna i autorefleksja filozofii epistemologicznej (Siemek)

Wiedza absolutna i autorefleksja filozofii epistemologicznej (Fichte)

Abstract

Siemek przedstawia Fichtego jako pierwszego filozofa pokantowskiego we właściwym, teoretycznym sensie: jedynego spośród bezpośrednich następców Kanta, który adekwatnie odtworzył sam poziom refleksji transcendentalnej. Podczas gdy Reinhold, Maimon i Beck usiłowali przekształcić filozofię krytyczną w systematyczną teorię poznania (meta-epistemiczną „wiedzę-o-wiedzy” opartą na jednej „zasadzie naczelnej”), Fichte przeformułował problem wiedzy jako problem epistemologiczny: wiedza jako pierwotna, absolutna forma sensotwórcza, stanowiąca podstawę wszelkiego doświadczenia podmiotowo-przedmiotowego. Wissenschaftslehre jest filozofią, która musi być zarazem teorią wiedzy i teorią siebie samej jako wiedzy — stąd jej nieuchronna struktura autorefleksyjna i metateoretyczna.

Pierwsi kantyści: powrót na poziom epistemiczny

Bezpośredni następcy Kanta — Reinhold, Maimon, Beck — traktują spory wokół Krytyki na poziomie meta-epistemicznym.

  • Reinhold formułuje „zasadę świadomości” (Satz des Bewusstseins), by całą kantowską problematykę warunków możliwości poznania i doświadczenia sprowadzić do warunków przedstawiania (Vorstellen), te zaś do pierwotnych pytań o istotę świadomości w ogóle1.
  • Maimon poszukuje apriorycznego prawidła wszelkiej syntezy („zasada możliwości określania”, Satz der Bestimmbarkeit)2. W obu przypadkach szukany „system” ma być pełnym i koherentnym scaleniem pewnego kręgu epistemicznej wiedzy oświecenia — systemem teorii poznania, meta-epistemycznej wiedzy-o-wiedzy, „tym razem przedstawionej za Kantem w sposób «krytyczny», a także ostatecznie już uporządkowanej w zwarty korpus naukowej doktryny i dedukcyjnie wywiedzionej z jednej «zasady naczelnej»“3.

Fichte: epistemologiczne przeformułowanie

Fichte jest pierwszym filozofem pokantowskim we właściwym sensie: „dopiero bowiem w jego myśli zostaje adekwatnie odtworzony sam poziom refleksji transcendentalnej wraz ze swoistym kształtem swej problematyki. Dopiero tu «teoriopoznawcza» płaszczyzna całej pierwszej fazy sporów wokół Kanta ulega ostatecznemu rozbiciu”4. Epistemiczny problem poznania — jego źródeł, metod, władz, elementów — przybiera „nieodwołalnie epistemologiczną postać problemu wiedzy jako takiej: tzn. jako pierwotnej, absolutnej formy znaczeniotwórczej, w której sam świat poznawczego «doświadczenia» podmiotowo-przedmiotowego, wzięty jako strukturalna całość, ma dopiero rzeczywistą podstawę swego sensu i swego bytowania”5.

Filozofia staje się przez to „wysiłkiem rozumienia tej całości jako całości właśnie: ontologią świata episteme, ogólną «teorią wiedzy»“6. Zadaniem filozofii jako epistemologicznej teorii wiedzy naukowej jest badanie prawomocności tego, co nauka zakłada — a są to „transcendentalne założenia w sensie kantowskim: zespół apriorycznych (czyli przed-naukowych) warunków konstytucji tej formy przedmiotowości, jaka skutecznie jest przez poznanie naukowe udostępniana i przyswajana”7. Tak rozumiana filozofia poprzedza i uzasadnia wszystkie inne teorie.

Autorefleksja: teoria musi zawierać swoją meta-teorię

Kluczowy problem Wissenschaftslehre wynika z tego, że sama filozofia jest przecież wiedzą. Skoro nie ma nad nią żadnej wyższej nauki, która miałaby ją za przedmiot, „pełna «teoria wiedzy» — a taką właśnie chce być «Wissenschaftslehre» Fichtego — musi być także teorią i ontologią siebie samej jako wiedzy, a więc rozumieniem swego rozumienia”8.

Stąd napięcie między teorią „myślaną” a teorią „myślącą”: wkraczając na poziom transcendentalny, refleksja filozoficzna pragnie zarazem dokładnie zdać sprawę z tego własnego kroku. Problem wiedzy na poziomie epistemologicznym „nie osiąga jeszcze adekwatnego i w pełni samoprzejrzystego sformułowania, jeśli zarazem nie jest problemem samowiedzy filozofującego myślenia”9. Fichte próbuje więc nie tyle odtworzyć lub uzupełnić to, co Krytyka wprost mówi, ile „ujawnić i do końca wypowiedzieć to, czym ona sama w swym mówieniu jest, co robi, a czego właśnie już jasno nie wypowiada”10.

W skład projektu „teorii wiedzy” wchodzi zatem z założenia jedno i drugie na równi: „przedmiot i tworząca go operacja, wiedza i samowiedza, oczywistość «wiedzianej» prawdy i myślowy akt «wiedzącej» konstrukcji filozofa. «Wiedza o wiedzy» ma tu być nieodłącznym elementem samej wiedzy, teoria ma bezpośrednio zawierać w sobie swą własną meta-teorię”11.

Wiedza absolutna i paradoks przekroczenia

Filozofia Fichtego „wkracza na obszar nowego typu pytań, które ogólnie można określić jako metafilozoficzne”12. Problem wiedzy jako całościowej struktury świata znaczącego — jako pierwotnej formy ontologicznej — odsłania swój pełny filozoficzny ciężar dopiero wraz z radykalnym przyjęciem do wiadomości faktu, że „także sam ten problem jest wciąż jeszcze problemem dla wiedzy, powstającym i domagającym się swego rozwiązania zawsze w wiedzy właśnie, wewnątrz jej obszaru, na jej właściwym gruncie”13.

Filozofia czyni ostatecznym przedmiotem „wiedzę absolutną” — paradoksalną wiedzę o absolutnej niemożliwości wykroczenia poza samą formę wiedzy jako takiej14. „Filozofia staje się więc teorią takiej wiedzy absolutnej; ale może nią być tylko wtedy, gdy zarazem będzie jej bezpośrednią «praktyką»”15: refleksja filozoficzna ma rozpoznać siebie jako wysiłek odtwarzania koniecznych i niezmiennych form samo-tworzenia się absolutnej Wiedzy — jako jedynie rekonstrukcję pierwotnej samo-konstrukcji transcendentalnego Rozumu.

Konsekwencją jest nowe rozumienie historii filozofii: historię filozofii należy rozumieć

„przede wszystkim jako historię rzeczywistości teoretycznej przez myślenie filozoficzne tworzonej”16.

Zob. Teoria poznania a epistemologia — Siemka rozróżnienie poziomów refleksji — pojęciowe tło epistemologicznego przeformułowania, które Fichte jako pierwszy w pełni realizuje. Zob. Stanowisko epistemologiczne — transcendentalizm Kanta (Siemek) — Kant jako inauguracja poziomu, który Fichte radykalizuje.

Źródła

  • Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta. Studium z dziejów filozoficznej problematyki wiedzy. Państwowe Wydawnictwo Naukowe (PWN). — poziom wiarygodności: 5/5

evergreen Fichte Kant Siemek epistemologia wiedza-absolutna Wissenschaftslehre autorefleksja idealizm-niemiecki ontologia-wiedzy

Footnotes

Footnotes

  1. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 91 ↩

  2. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 91 ↩

  3. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 92 ↩

  4. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 97 ↩

  5. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 97 ↩

  6. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 97 ↩

  7. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 98 ↩

  8. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 99 ↩

  9. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 99 ↩

  10. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 100 ↩

  11. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 100 ↩

  12. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 101 ↩

  13. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 101 ↩

  14. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 101 ↩

  15. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 101 ↩

  16. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 102 ↩

Odnośniki zwrotne