Piotr Sobecki - working notes

Stanowisko epistemologiczne — transcendentalizm Kanta (Siemek)

Stanowisko epistemologiczne — transcendentalizm Kanta (Siemek)

Abstract

Według Siemka kantowski transcendentalizm stanowi historyczną inaugurację „epistemologicznego poziomu teorii”: po raz pierwszy myślenie filozoficzne zajmuje stanowisko, z którego widoczne jest całe pole epistemiczne jako całość. Kant rozpoznaje kryzys teorii poznania jako kryzys strukturalny — wynikający z jednopoziomowości myślenia epistemicznego — i odpowiada nań pytaniem o warunki możliwości wiedzy w ogóle, pytaniem, które z definicji wykracza poza pole epistemiczne. Transcendentalne pytanie o sądy syntetyczne a priori jest dla Siemka „nie-problemem” pola epistemicznego — czymś, czego niewidzenie konstytuuje samą tę strukturę. Zarówno podmiot, jak i przedmiot okazują się przy tym nie danymi wyjściowymi, lecz wynikami transcendentalnej syntezy a priori.

Kant wobec kryzysu: diagnoza strukturalna

Kant jako pierwszy dostrzega, że impas teorii poznania jest „strukturalnym kryzysem myślenia operującego w epistemicznym polu teorii” i że jego przezwyciężenie musi być „równoznaczne z radykalnym wyjściem poza samo to pole jako całość”1. Chodzi zatem nie o korektę w ramach istniejącej przestrzeni myślowej, lecz o zmianę całego jej „paradygmatu” — Siemek explicite odwołuje się do Kuhnowskiego modelu rewolucji naukowych2.

Logiczna struktura kantowskiego ruchu myślowego jest odwrotnością humowskiej. Hume rozumuje: jeśli wiedza miałaby być zarazem aprioryczna i nieanalityczna (powszechna i niepusta, konieczna i przedmiotowo ważna), to jest niemożliwa — zatem to, co uchodzi za naukę, nią nie jest. Kant zaś: „poznanie naukowe istnieje i to jako naukowe — a zatem przesłanki, w ramach których jego możliwość «nie daje się pomyśleć», muszą być z gruntu fałszywe”3. Kant nie poprzestaje jednak na konstatacji fałszywości tych przesłanek: „najważniejszym celem Kanta jest bowiem pomyślenie samej tej niemożliwości pomyślenia faktów skądinąd oczywistych, tzn. namysł nad warunkami możliwości tej niemożliwości”4. Właściwym przedmiotem refleksji staje się więc całościowa struktura samego pola epistemicznego.

Pytanie transcendentalne jako pytanie epistemologiczne

Pytanie o możliwość sądów syntetycznych a priori jest dla Siemka „«nie-problemem» (pola epistemicznego) — a nawet więcej, jej właściwym i najbardziej podstawowym «nie-problemem», tj. o coś, czego «nie-widzenie» tworzy i warunkuje samą tę strukturę, umożliwiając dopiero wszelkie «widzenie-czegoś» na jej gruncie”5. Kant pyta o warunki możliwości wiedzy w ogóle — a samo takie pytanie zakłada, że „wiedza jest i że ów niezbity fakt jej istnienia najdowodniej obala nie tylko wyniki, ale przede wszystkim przesłanki całej epistemicznej refleksji «teoriopoznawczej»“6.

Pytanie transcendentalne jest pytaniem nie o „poznanie” samo, lecz o „możliwą poznawalność — o warunki i konieczną strukturę samej relacji poznawczej jako takiej (tj. relacji między «podmiotem» a «przedmiotem», i między «poznaniem» a «rzeczywistością»)“7. Słowem: „jest to pytanie nie epistemiczne, lecz epistemologiczne — dotyczące nie samej episteme w którejkolwiek z jej form bezpośrednich, lecz całej zależności epistemicznej, a więc konstytutywnej struktury całego epistemicznego pola teorii”8.

Trzy poziomy: empiryczny, metafizyczny, transcendentalny

Siemek rekonstruuje Kantowskie rozróżnienie trzech perspektyw na przykładzie przestrzeni (KCR, wyd. II). „Empiryczne” jest nie tylko bezpośrednie przedstawienie w przestrzeni, ale nawet samo jej zastosowanie do przedmiotów — o ile ograniczone do przedmiotów zmysłów. Samo a priori przestrzeni, wraz z geometrią, jest „empiryczne”, a nie transcendentalne9. Transcendentalna jest dopiero refleksja, która staje się „a priori tego a priori” — rozpoznaje, że przestrzeń jest konieczną formą wszelkiej empiryczności, ujawniając możliwość jej empirycznego zastosowania.

Kant precyzuje w Prolegomenach:

„Wyraz «transcendentalny» (…) oznacza (…) coś, co doświadczenie wprawdzie (a priori) wyprzedza, nie jest jednak do niczego więcej przeznaczone jak tylko do umożliwienia poznania doświadczeniowego”10.

Perspektywa transcendentalna konstytuuje pewien obszar — „czysty rozum teoretyczny” — który jest obszarem poznawania wszelkich możliwych przedmiotów i który obejmuje samą dwoistość poznawanego i poznającego11. Obszar ten odpowiada temu, co Siemek określa jako epistemiczne pole teorii; Kant nazywa go „obszarem możliwego doświadczenia”.

Podmiot i przedmiot jako momenty relacji epistemicznej

Kluczową konsekwencją stanowiska epistemologicznego jest teza o wtórności zarówno podmiotu, jak i przedmiotu względem całościowych form relacji epistemicznej. Z perspektywy transcendentalnej „zewnętrzność, obiektywność i jedność przedmiotu konstytuowana jest przez przestrzenną strukturę naoczności oraz odpowiednią funkcję kategorialną sądu — równocześnie i w tym samym akcie z wewnętrznością, subiektywnością i jednością podmiotu, ustanawianą analogicznie przez funkcję kategorialną oraz czasową strukturę apercepcji”12. Podmiot i przedmiot — oba na równi — są więc wynikami syntezy a priori; „jako ściśle współzależne momenty stosunku epistemicznego, obydwa dochodzą do skutku zawsze razem”13.

Poprzedza je syntetyczny akt „transcendentalnej jedności apercepcji” (nie mylić z apercepcją empiryczną), dochodzący do skutku w pierwotnej syntezie „transcendentalnej wyobraźni”. Ta właśnie synteza „dopiero powołuje do życia samą relację epistemiczną, wytwarzając ją zawsze w takiej właśnie dwuczłonowości”14.

Rzecz sama w sobie i granice naszej episteme

Kantowskie pojęcie rzeczy samej w sobie wskazuje — w jednym ze swych znaczeń — na „przypadkowość i problematyczność obowiązującego w świecie fenomenalnym kształtu racjonalności poznawczej”: byłby to świat jakiejś innej episteme, całkowicie odmiennej od naszej wiedzy podmiotowo-przedmiotowej15. Hipotetyczny „intelekt oglądający” (intellectus intuitivus lub archetypus), któremu dostępny byłby świat niefenomenalny, służy właśnie ujawnieniu zasadniczej problematyczności wzorca racjonalności manipulacyjno-instrumentalnej nowożytnej nauki. Stąd wniosek: „nauka jest pewnym określonym kształtem wiedzy, a jej zrozumienie jako takiej właśnie wymaga już wyjścia poza nią samą i zbudowania pewnej ontologii nauki. Słowem, problem nauki nie jest problemem naukowym; jest to problem epistemologiczny”16.

Zob. Warunki możliwości doświadczenia (Kant) — komplementarna analiza transcendentalnego argumentu i refleksji transcendentalnej. Zob. Teoria poznania a epistemologia — Siemka rozróżnienie poziomów refleksji — pojęciowe ramy, w których Siemek interpretuje kantowski przełom.

Źródła

  • Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta. Studium z dziejów filozoficznej problematyki wiedzy. Państwowe Wydawnictwo Naukowe (PWN). — poziom wiarygodności: 5/5
  • Kant, I. (1957 [1787]). Krytyka czystego rozumu [Kritik der reinen Vernunft]. Tłum. R. Ingarden. PWN. — poziom wiarygodności: 5/5 [cytowane pośrednio przez Siemka]

evergreen Kant transcendentalizm epistemologia stanowisko-epistemologiczne Siemek warunki-mozliwosci podmiot przedmiot synteza-transcendentalna

Footnotes

Footnotes

  1. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 38 ↩

  2. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 38; por. Kuhn, T.S. (1968). Struktura rewolucji naukowych. Warszawa ↩

  3. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 41 ↩

  4. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 42 ↩

  5. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 38 ↩

  6. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 40 ↩

  7. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 64 ↩

  8. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 64 ↩

  9. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 58; por. Kant, KCR, B 81 ↩

  10. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 61; cytat Kanta z Prolegomenów — sygnatura oryginału do weryfikacji ↩

  11. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 63 ↩

  12. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 71 ↩

  13. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 71 ↩

  14. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 71 ↩

  15. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 78 ↩

  16. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 78 ↩

Odnośniki zwrotne