Piotr Sobecki - working notes

Pole epistemiczne i kryzys teorii poznania (Siemek)

Pole epistemiczne i kryzys teorii poznania (Siemek)

Abstract

Marek J. Siemek wprowadza pojęcie „pola epistemicznego” jako strukturalnego horyzontu pre-kantowskiej refleksji nad wiedzą. W polu tym wiedza jest zawsze bezpośrednią episteme — wiedzą-o-przedmiocie — a jej stosunek do bytu definiuje relację asymetryczną: byt jest ontycznie niezależny od wiedzy, wiedza natomiast określona przez swój stosunek do bytu. Zarówno racjonalizm (Leibniz–Wolff), jak i empiryzm (Locke–Hume) prowadzą do kryzysu: żadne z tych stanowisk nie może uzasadnić nauki jako wiedzy zarazem powszechnej i przedmiotowo ważnej. Kryzys jest strukturalny — wynika z samej jednopoziomowości pola epistemicznego, nie z przypadkowych błędów poszczególnych filozofów.

Siemek charakteryzuje „pole epistemiczne” jako przestrzeń, w której filozoficzny problem wiedzy pojawia się w kształcie właściwym dla całej pre-kantowskiej tradycji. Wyznacza je „ostre, dysjunktywne odgraniczenie” obszaru poznania od obszaru rzeczywistości: „porządki Wiedzy i Bytu są tu ściśle odgraniczone i całkowicie zewnętrzne wobec siebie”1. Stosunek ten jest asymetryczny: byt — jako coś ontycznego, alogicznego, obojętnego na poznanie — jest niezależny od wiedzy; wiedza natomiast, przynajmniej w swej funkcji wiarygodności i prawdziwości, bez reszty określona przez swój stosunek do bytu. Klasyczna definicja prawdy jako adaequatio wyraża najdokładniej tę konstytutywną asymetrię2.

W konsekwencji wiedza epistemiczna jest zawsze prostą episteme — „wiedzeniem-czegoś”, bezpośrednim świadomościowym „widzeniem” jakiejś postaci bytu3. Refleksja nad samą wiedzą („wiedza-o-wiedzy”) ma w tym polu status marginalny: jest zawsze meta-epistemiczna, zewnętrzna wobec właściwej episteme i jej służebna4. Strukturalna jednopoziomowość pola epistemicznego oznacza, że myślenie poszukuje bytowych podstaw swojej zgodności z poznawanym przedmiotem na tym samym poziomie, na którym operuje jako efektywnie poznające. Stąd ontologiczna intencja filozofii XVII wieku urzeczywistnia się zawsze w postaci metafizyki: próba pojęcia całości relacji epistemicznej z wnętrza jednego z jej członów prowadzi do petitio principii, bo „«byt» jest tu wciąż kategorią epistemiczną, urobioną podług wzorca kategorii «przedmiotu» — a więc nie przed-poznawczą, lecz właśnie zaczerpniętą z funkcjonującej już struktury poznania”5.

Kryzys racjonalizmu i empiryzmu

Oświecenie zrywa z metafizyczną ideą substancjalnego ładu pierwotnie spajającego myślenie z bytem. Racjonalizm (kontynuatorzy Leibniza i Wolffa) i empiryzm (następcy Locke’a) prowadzą zbieżnie do tej samej destrukcji: desubstancjalizacji poznającego myślenia6.

Po stronie racjonalizmu: filozofowie tacy jak Crusius, Lambert i przedkrytyczny Kant odkrywają, że czyste myślenie napotyka „nieprzekraczalne granice” — nie może samo z siebie, w czysto apriorycznej dedukcji, uzyskać ważnej wiedzy o realnym przedmiocie. Odkryta zostaje przepaść między „loiczną racją poznawczą” a „realną racją” obiektywnej przyczynowości, między warunkami pomyślenia rzeczy a warunkami jej faktycznego zaistnienia7.

Po stronie empiryzmu: Berkeley w formule esse = percipi zakwestionował obiektywną, bytową ważność idei niepochodzących z empirycznego przeżycia — i wraz z metafizycznym pojęciem substancji odrzucił kategorię przedmiotu jako narzędzie dyskursywnej wiedzy. Hume posunął się dalej: destrukcja substancjalności objęła sam podmiot hipostazujący, a zakwestionowanie prawomocności kategorii przyczynowości sprowadziło „teorię poznania” na jej własną granicę. Całość relacji epistemicznej zostaje podzielona rozłącznie między irracjonalne przeżywanie konkretnych faktów a racjonalną, lecz bezprzedmiotową i treściowo pustą wiedzę o stosunkach między ideami8. Dyskurs poznawczy traci walor prawdy lub fałszu, a jedyne możliwe dlań odniesienie do rzeczywistości staje się pozapoznawcze — emotywno-witalne.

Dylemat i niemożliwość nauki

Kryzys wyraża się w dylemacie: „pewność albo prawda, powszechność i konieczność albo ważność obiektywna — czyli w terminologii kantowskiej aprioryczność wiedzy albo jej nieanalityczny (treściowo niepusty) charakter”9. Żadne z obu wielkich stanowisk nie może spełnić obu warunków jednocześnie. Oznacza to, że nauka — rozumiana zgodnie ze swym pierwotnym sensem jako prawdziwe poznanie rzeczywistości — okazuje się czymś teoretycznie niemożliwym. Wniosek ten wyciągają najkonsekwentniejsi filozofowie epoki, w tym Hume i przedkrytyczny Kant10.

Zob. Teoria poznania a epistemologia — Siemka rozróżnienie poziomów refleksji — jak Siemek kategoryzuje oba poziomy refleksji i czym epistemologia jako ontologia wiedzy różni się od teorii poznania. Zob. Stanowisko epistemologiczne — transcendentalizm Kanta (Siemek) — kantowskie wyjście z kryzysu przez inaugurację poziomu epistemologicznego.

Strukturalnym skutkiem jest redukcja filozoficznej problematyki wiedzy do pytań o składowe elementy i władze poszczególnych procesów poznawczych, o przyczynowe powiązania między nimi. „«Teoria poznania» — właśnie w tej mierze, w jakiej traci z oczu rzeczywiste poznanie — równie sama przestaje być filozoficzną teorią we właściwym sensie słowa”11. Rozwinięta i konsekwentna teoria poznania w polu epistemicznym „nigdy nie jest rzeczywiście teorią poznania”: poszukuje istoty zjawisk poznawczych w zjawiskach innych — ostatecznie w biologiczno-adaptacyjnych zachowaniach organizmu12. Suwerenna obecność „teorii poznania” jako dominującej formy myślenia filozoficznego jest więc, paradoksalnie, symptomem „teoretycznej nieobecności jej właściwego przedmiotu” — filozoficznego problemu wiedzy13.

Źródła

  • Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta. Studium z dziejów filozoficznej problematyki wiedzy. Państwowe Wydawnictwo Naukowe (PWN). — poziom wiarygodności: 5/5

evergreen epistemologia teoria-poznania pole-epistemiczne Siemek Hume empiryzm racjonalizm kryzys-epistemiczny

Footnotes

Footnotes

  1. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 17 ↩

  2. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 17 ↩

  3. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 17 ↩

  4. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 20 ↩

  5. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 25 ↩

  6. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 26 ↩

  7. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 29 ↩

  8. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 30–31 ↩

  9. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 35 ↩

  10. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 35 ↩

  11. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 37 ↩

  12. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 33 ↩

  13. Siemek, M.J. (1977). Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, s. 33 ↩

Odnośniki zwrotne