Christian Wolff — metoda dogmatyczna
Abstract
Christian Wolff (1679–1754) jest dla Kanta paradygmatycznym reprezentantem metody dogmatycznej w filozofii — jednej z dwóch metod naukowych wyróżnionych w zarysie dziejów czystego rozumu (obok sceptycznej Hume’a). Wolff stosuje metodę matematyczno-demonstratywną do całej filozofii: wywodzi wszystkie twierdzenia z jasno zdefiniowanych pojęć przez rygorystyczny łańcuch dowodów, na wzór geometrii euklidesowej. Dogmatyzm w sensie kantowskim nie jest doktrynerskim uporem, lecz procedurą rozumu bez uprzedniej krytyki jego własnej zdolności — brakiem pytania o to, czy rozum jest w ogóle zdolny do rodzaju poznania, jakie sobie przypisuje. Kant szanuje Wolffa za systematyczną dyscyplinę, lecz odrzuca jego przesłankę, że sam rygor wywodu wystarczy do uzasadnienia metafizyki.
Wolff — biografia i kontekst
Christian Wolff (1679–1754) był profesorem matematyki i filozofii w Halle, potem w Marburgu. W 1723 roku został wydalony z Prus przez Fryderyka Wilhelma I pod zarzutem fatalizmu (jego wykład o etyce chińskiej miał implikować, że moralność możliwa jest bez Boga — a więc bez boskiej nagrody i kary, co podważało dyscyplinę wojskową). W 1740 roku Fryderyk Wielki przywrócił go na katedrę w Halle. Ta polityczna przygoda stała się sygnałem dla całej Europy: Wolff był filozofem, którego poglądy ważyły.
Wolff działał jednocześnie po łacinie (dla środowisk akademickich) i po niemiecku (popularyzując filozofię). Łacińskie opus magnum obejmuje: Philosophia Rationalis sive Logica (1728), Philosophia Prima sive Ontologia (1730), Cosmologia Generalis (1731), Psychologia Empirica (1732), Psychologia Rationalis (1734), Theologia Naturalis (2 tomy, 1736–1737). Corpus ten wyznaczył kanon filozofii akademickiej w Niemczech na całe pokolenie.
Metoda demonstratywna
Wolff przejął od Leibniza (i Kartezjusza) ideał filozofii mathesis — nauki zdolnej do tego samego stopnia pewności co matematyka. W Logice definiuje filozofię jako „naukę o możliwych rzeczach, o ile są możliwe” (scientia possibilium, quatenus esse possunt) i żąda, by wszystkie twierdzenia były wywodzone z jasnych definicji za pomocą reguł demonstracji:
„W filozofii postępujemy metodą matematyczną i tak właśnie przez definicję, aksjomat, postulat i zdanie należy dowodzić wszystkiego, co chcemy twierdzić.” (Wolff, Philosophia Rationalis sive Logica, §§115–117, parafraza)
Każde twierdzenie filozoficzne musi dać się zredukować do łańcucha dowodów sięgającego definicji i aksjomatów. Wolff opracował rozbudowany system kategorii ontycznych (zasada niesprzeczności i zasada dostatecznej racji jako fundamenty), z których wynika hierarchia bytów. Filozofia jest dla niego nie metodą krytyki, lecz systemem nauki o bycie, duszy i Bogu, wywodzonym z czystego rozumu.
Dogmatyzm jako procedura rozumu bez krytyki
Kantowskie pojęcie dogmatyzmu nie jest epitetem, lecz precyzyjnym terminem techniczny. W Przedmowie do Krytyki czystego rozumu (wydanie B, 1787) Kant pisze:
„Dogmatyzm jest to dogmatyczna procedura czystego rozumu bez uprzedniej krytyki jego własnej zdolności. […] Iść wprost do pracy, zanim zbadało się władze i granice swego narzędzia — to jest właśnie dogmatyzm.” (KCR, Przedmowa B, XXXV, parafraza tłum. Chmielowskiego)
Wolff zakłada, że rozum może przez samą demonstrację dojść do koniecznych prawd o duszy, Bogu i strukturze świata — że pojęcia takie jak substancja, przyczyna, konieczność mają obiektywne odniesienie do rzeczy samych w sobie. Nie pyta jednak, skąd czerpie pewność, że jego pojęcia sięgają poza sferę możliwego doświadczenia. Kant przyznaje mu „ścisłą metodę”, lecz zarzuca, że bez uprzedniego sprawdzenia zdolności rozumu ta ścisłość buduje na niezbadanym fundamencie.
Znaczenie dla Kanta
Szkoła leibnizjańsko-wolfijska (Leibniz-Wolffische Philosophie) jest głównym filozoficznym rozmówcą Krytyki czystego rozumu. Kant prowadził przez długi czas wykłady, posługując się podręcznikami wolffianina Aleksandra Gottlieba Baumgartena (Metaphysica, 1739). Zna filozofię Wolffa od środka i rozumie jej siłę — stąd szacunek. Lecz właśnie dlatego, że ta filozofia jest metodyczna i systematyczna, jej brak krytyki własnych podstaw jest dla Kanta tym bardziej widoczny i dotkliwy. Wolff buduje architektonikę rozumu bez wcześniejszego zbadania, czy fundamenty wytrzymają ciężar budowli. To jest właśnie błąd dogmatyzmu.
Źródła
- Christian Wolff, Philosophia Rationalis sive Logica, Francofurti, 1728; szczególnie §§115–117 (metoda filozofii) — poziom 1
- Christian Wolff, Philosophia Prima sive Ontologia, Francofurti, 1730 — poziom 1
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Przedmowa do wyd. B (BXXXV); tłum. P. Chmielowski — poziom 2
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Transcendentalna nauka o metodzie, oddział IV; tłum. P. Chmielowski — poziom 2
- Lothar Kreimendahl, Wolff, Christian, w: Historisches Wörterbuch der Philosophie XII, Basel 2004 — poziom 4
evergreen wolff dogmatyzm-filozoficzny metoda-filozoficzna racjonalizm-niemecki historia-metafizyki kant-dzieje-rozumu