Empiryzm i noologizm — spór o źródło poznania czystego
Abstract
Drugie z rozróżnień Kanta w zarysie dziejów metafizyki dotyczy źródła czystych poznań rozumowych: czy wywodzą się z doświadczenia, czy mają niezależne od niego źródło w samym rozumie. Arystoteles — naczelnik empirystów — i Locke jako jego nowożytny następca utrzymują, że wszelkie poznanie czerpie z doświadczenia. Platon jako naczelnik noologistów, a Leibniz jako jego nowożytny kontynuator (choć daleki od mistycyzmu) twierdzą, że czyste poznanie rozumowe jest od doświadczenia niezależne. Kant zwraca uwagę na istotną asymetrię: Epikur był bardziej konsekwentnym empirystą niż Arystoteles i Locke, gdyż nigdy nie wychodził poza granice doświadczenia — zwłaszcza Locke naruszył własne przesłanki, twierdząc, że byt Boga i nieśmiertelność duszy można dowieść tak pewnie jak twierdzenia matematyczne.
Kant pary: Arystoteles–Locke i Platon–Leibniz zestawia jako dwie linie historyczne toczącego się od starożytności sporu o pochodzenie czystych poznań rozumowych, odróżniając go wyraźnie od sporu o przedmiot poznania (sensualizm vs intelektualizm). Obie kwestie są powiązane, lecz nie tożsame: Platon pojawia się w obu sporach, lecz z nieco odmienną diagnozą.
Empiryzm — Arystoteles i Locke
Arystoteles uchodzi u Kanta za „naczelnika empirystów”. W Analitykach wtórych (II 19, 99b15–100b5) Arystoteles przedstawia drogę od postrzeżenia przez pamięć i doświadczenie do uogólnienia i wiedzy naukowej (episteme) jako proces indukcyjny zakorzeniony w zmysłowości:
„Jasne więc, że pierwszych zasad poznać nie możemy przez demonstrację. […] Wynika z tego, że poznajemy je przez indukcję, bo i zmysłowe postrzeżenie wytwarza w nas w ten właśnie sposób ogólność.” (Arystoteles, Analityki wtóre, II 19, 100b3–5, tłum. K. Leśniak)
Locke — nowożytny następca Arystotelesa — formułuje tę pozycję systematycznie w Rozważaniach dotyczących rozumu ludzkiego (1690). Odrzuca idee wrodzone (Księga I) i przyjmuje, że umysł jest początkowo tablicą czystą (tabula rasa); wszelkie idee pochodzą z doznania (sensation) lub refleksji (reflection) nad własnymi stanami umysłu:
„Skąd ma rozum wszelkie materiały rozumowania i wiedzy? Na to odpowiadam jednym słowem: z doświadczenia. Na nim opiera się cała nasza wiedza; z niego ostatecznie się wywodzi.” (Locke, Rozważania, II.1.2, tłum. B. Gawecki)
Kantowska diagnoza niekonsekwencji Locke’a
Kant formułuje wobec Locke’a zarzut, który w zestawieniu z Epikurem staje się szczególnie wyrazisty: Epikur „ze swej strony wedle swego systematu zmysłowego […] postąpił daleko wynikliwiej, aniżeli Arystoteles i Locke”. Epikur nigdy wnioskami swoimi nie wychodził poza granicę doświadczenia; Locke natomiast, wyprowadziwszy wszelkie pojęcia z doświadczenia, stosuje je następnie do dowodzenia bytu Boga i nieśmiertelności duszy — obu bytów leżących „całkiem poza granicami możliwego doświadczenia”:
„Jeżeli dostatecznie zbadamy […] nasze poznanie, to przekonamy się, że ono przewyższy dokładnością i pewnością wszelką filozofię lub wiedzę przyrodzystą […]. Ponieważ możemy poznać nasze własne istnienie z pewnością, a istnienie Boga na pewno rozumem możemy dość jasno dowieść.” (Locke, Rozważania, IV.3.18)
Inconsystencja jest strukturalna: Locke zaprzecza idealnym (wrodzonym) zasadom poznania, po czym używa rozumu do przekraczania granic możliwego doświadczenia tam, gdzie sam wcześniej ustanowił granicę. Kant z sympatią odnotowuje konsekwencję Epikura, lecz nie akceptuje epikurejskiego wniosku, że poznanie ogranicza się do świata zmysłowego — prowadzi to bowiem do pominięcia pytania o konieczność i powszechność sądów.
Noologizm — Platon i Leibniz
Platon jako „naczelnik noologistów” twierdzi, że czyste poznanie rozumowe jest niezależne od doświadczenia: jego źródłem jest pre-empiryczny ogląd Form przez duszę, a doświadczenie może co najwyżej przypomnieć (anamneza) to, co dusza poznała przed wcieleniem. Zob. Sensualizm i intelektualizm — spór o przedmiot poznania czystego — Platon spaja obie klasyfikacje Kanta.
Leibniz — nowożytny kontynuator Platona — zajmuje analogiczne stanowisko, lecz „dosyć daleko się trzyma od jego mistycznego systemu”. W Nowych rozważaniach dotyczących rozumu ludzkiego (napisanych ok. 1705, opublikowanych 1765 — odpowiedź na Locke’a) Leibniz modyfikuje arystotelejskie powiedzenie:
„Nic nie ma w rozumie, czego by wpierw nie było w zmysłach — wyjąwszy sam rozum.” (Leibniz, Nowe rozważania, Przedmowa; tłum. I. Dąmbska)
„Wyjąwszy sam rozum” (nisi intellectus ipse) — to kluczowe uzupełnienie. Leibniz nie neguje roli doświadczenia w dostarczaniu treści, ale twierdzi, że intelekt wnosi do poznania własne, a priori zasady, bez których żadne doświadczenie nie mogłoby stanowić wiedzy. Idee konieczności, tożsamości, substancji, przyczyny — są przez intelekt, nie przez zmysły. Monady zawierają w sobie implicite całą swoją przyszłość i przeszłość; w tym sensie ich „wiedza” jest wrodzona, a doświadczenie jest jedynie okazją do jej uaktywnienia.
Różnica między Leibnizem a Platonem, którą Kant sygnalizuje, jest istotna: Platon postulował bezpośredni mistyczny ogląd Form jako odrębnych bytów; Leibniz zastępuje to logiczną analizą implicite zawartych zasad — nie transcendentnym oglądaniem, lecz rozwijaniem tego, co intelekt już w sobie nosi.
Kantowska ocena sporu
Kant nie rozstrzyga sporu na korzyść żadnej ze stron, lecz diagnozuje, że żadna z nich nie zadała sobie pytania wstępnego: jak możliwe jest, że rozum posiada sądy konieczne i powszechne, jeśli całe poznanie pochodzi z doświadczenia? Empiryści nie odpowiadają na to pytanie, bo albo (jak Epikur) konsekwentnie rezygnują z powszechności, albo (jak Locke) niespójnie ją odzyskują przez tylne drzwi. Noologiści przyjmują aprioryczność, lecz nie pytają o warunki i granice jej zastosowania.
Droga krytyczna polega na wykazaniu, że pewne formy poznania (kategorie, czyste formy naoczności) są a priori, ale mają zastosowanie wyłącznie do możliwego doświadczenia — nie poza nim. To rozwiązanie jest odpowiedzią zarówno na empiryzm (istnieje poznanie a priori), jak i na noologizm (to poznanie a priori nie sięga poza doświadczenie).
Źródła
- Arystoteles, Analityki wtóre, II 19, 99b15–100b5; tłum. K. Leśniak, PWN, Warszawa 1973 — poziom 2
- John Locke, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, I.1–4 (brak idei wrodzonych), II.1.2 (origine idei), IV.3.18, IV.10 (dowód Boga); tłum. B. Gawecki, PWN — poziom 2
- G.W. Leibniz, Nowe rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, Przedmowa; tłum. I. Dąmbska, PWN, Warszawa 1955 — poziom 2
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Transcendentalna nauka o metodzie, oddział IV: Dzieje czystego rozumu; tłum. P. Chmielowski — poziom 2
evergreen historia-metafizyki empiryzm noologizm arystoteles locke leibniz platon epistemologia kant-dzieje-rozumu