Sensualizm i intelektualizm — spór o przedmiot poznania czystego
Abstract
Pierwsze z trzech rozróżnień, jakie Kant przeprowadza w zarysie dziejów czystego rozumu, dotyczy pytania o przedmiot poznania rozumowego. Sensualiści (paradygmat: Epikur) uznają za rzeczywiste jedynie przedmioty zmysłowe; pojęciom umysłowym przyznają co najwyżej rzeczywistość logiczną — czysto formalną, bez odpowiednika ontycznego. Intelektualiści (paradygmat: Platon) odwracają tę hierarchię: zmysły rodzą złudę, jedynie rozsądek poznaje prawdę, a prawdziwe przedmioty są czysto myślnymi, dostępnymi w domniemanym oglądzie czystego rozsądku. Kant precyzuje, że sensualiści dopuszczają pojęcia umysłowe, lecz tylko jako narzędzia logiczne, nie jako byty odrębne od zmysłowości; intelektualiści natomiast domagają się dla swoich przedmiotów statusu mistycznego — realności niezależnej od wszelkiej zmysłowości. Kantowska filozofia krytyczna usiłuje to przeciwstawienie przekroczyć.
Kant w „Dziejach czystego rozumu” wskazuje sensualizm i intelektualizm jako dwa biegunowe stanowiska wobec pytania, czym są właściwe przedmioty poznania rozumowego. Różnica ta jest wcześniejsza i bardziej fundamentalna niż późniejszy spór o źródło poznania (empiryzm vs noologizm). Obie szkoły posługują się zarówno zmysłami, jak i pojęciami; rozchodzą się w ocenie ontologicznego statusu tych ostatnich.
Sensualizm — Epikur
Sensualizm — Epikur
Epikur jest dla Kanta „najznakomitszym filozofem czynnika zmysłowego”. Stanowisko to polega na tym, że jedyną właściwą rzeczywistością są przedmioty zmysłowe; pojęciom umysłowym przysługuje co najwyżej rzeczywistość logiczna — tzn. są formalnie dopuszczalnymi narzędziami myślenia, ale nie odsyłają do bytów odrębnych od świata zmysłowego.
Epikurejska teoria poznania (kanonike) opiera się na trzech kryteriach prawdy: wrażeniach zmysłowych (aistheseis), uczuciach (pathe) i antycypacjach (prolepseis). W Liście do Herodota Epikur stwierdza:
„Przede wszystkim należy mieć na uwadze, że nie ma nic innego, do czego można by się odwołać w celu rozstrzygnięcia sporów czy też badania tego, co niepewne, jeśli chodzi o rzeczy niewidoczne — oprócz wrażeń zmysłowych.” (Epikur, List do Herodota, §38)
Wrażenia zmysłowe same w sobie nie mylą — każde wrażenie jest prawdziwe jako akt odbioru. Błąd pochodzi od naprzydawania (epilogismos): od sądów wykraczających poza dane zmysłowe, które nie zyskują ani potwierdzenia, ani zaprzeczenia ze strony doświadczenia. Prolepsy — ogólne pojęcia wytworzone przez wielokrotny kontakt zmysłowy z daną klasą rzeczy — są uogólnieniami empirycznymi, nie ideami wrodzonymi. W tej ramie pojęcia umysłowe są skrótami i narzędziami klasyfikacji, nie osobnymi bytami.
Łącze do oryginału
Intelektualizm — Platon
Intelektualizm — Platon
Platon jako „najznakomitszy filozof czynnika umysłowego” zajmuje pozycję symetrycznie odwrotną: zmysły rodzą złudę, jedynie rozsądek dociera do prawdy, zaś prawdziwe przedmioty są czysto myślnymi (noeta). Kant przypisuje tej szkole roszczenie do „jakiegoś oglądania mocą czystego jeno rozsądku, nie wspomaganego wcale, a ich zdaniem mąconego jeno przez zmysły”.
W Teajtecie Platon systematycznie obala tezę, że wiedza jest postrzeżeniem (aisthesis). Kluczowy krok polega na wykazaniu, że dusza, rozważając byty przez siebie samą — a nie przez ciało — dociera do prawdy:
„Zdaje mi się zatem, że dusza bada jedne rzeczy przez ciało, inne zaś bada sama przez się.” (Platon, Teajtet, 185e, tłum. W. Witwicki)
W Menonie (80d–86c) wiedza jawi się jako anamneza — przypomnienie tego, co dusza ujęła przed wcieleniem, a nie jako coś nabytego przez zmysły. Fedon (74a–78c) dostarcza klasycznego argumentu: mamy pojęcie równości samej w sobie, chorego żaden zmysłowy przykład nigdy nie spełnia w pełni — skąd zatem pochodzi to pojęcie, jeśli nie z pre-empirycznego oglądu Form? W Republice (509d–511e) noesis — bezpośredni ogląd Form — stoi na szczycie drabiny epistemologicznej, oddzielony od wszelkiej wiedzy opartej na wyobrażeniach zmysłowych.
Łącze do oryginału
Kantowskie rozróżnienie — logiczna vs mistyczna rzeczywistość pojęć
Kant podkreśla asymetrię, która nie jest oczywista na pierwszy rzut oka. Sensualiści nie odrzucają pojęć umysłowych — Epikur kategorizuje, uogólnia, wnioskuje. Lecz przyznają tym pojęciom wyłącznie logiczny status: są one instrumentami, nie bytami. Intelektualiści nie odrzucają doznań zmysłowych — Platon nie neguje istnienia świata zmysłowego. Lecz traktują zmysłowość jako przeszkodę, a prawdziwym przedmiotom (Formom) przyznają mistyczną — tj. od-zmysłową i samodzielną — rzeczywistość oraz postulują dla nich odrębny, bezpośredni ogląd rozsądkowy.
Kant, opracowując filozofię krytyczną, odrzuca obydwa ekstrema: pojęcia umysłowe (kategorie) pełnią konstytutywną rolę w konstytuowaniu doświadczenia (nie są wyłącznie logiczne), ale ich zastosowanie jest ograniczone do zjawisk — nie rozciąga się na rzeczy same w sobie. Kategorie nie mają zastosowania do „mistycznych” przedmiotów poza doświadczeniem. Tym samym krytycyzm nie jest ani sensualizmem, ani intelektualizmem.
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: przekład fragmentu Listu do Herodota §38] — cytat z tłumaczenia Leśniaka; warto skonfrontować z greckim oryginałem lub innym polskim tłumaczeniem
Źródła
- Epikur, List do Herodota, §§38, 50–52, 81–83; w: Pisma, tłum. K. Leśniak, PWN, Warszawa 1988 — poziom 2
- Platon, Teajtet, 151e–187a; tłum. W. Witwicki, PWN — poziom 2
- Platon, Menon, 80d–86c; tłum. W. Witwicki — poziom 2
- Platon, Fedon, 74a–78c; tłum. W. Witwicki — poziom 2
- Platon, Republika (Państwo), 509d–511e; tłum. W. Witwicki — poziom 2
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Transcendentalna nauka o metodzie, oddział IV: Dzieje czystego rozumu; tłum. P. Chmielowski — poziom 2
evergreen historia-metafizyki sensualizm intelektualizm epikur platon epistemologia kant-dzieje-rozumu