Lyotard — diagnoza estetyki modernizmu

Abstract

Lyotard twierdzi, że od początku XX wieku sztuka nie ma już do czynienia z pięknem, lecz z wzniosłością w sensie kantowskim. Awangardowe ruchy plastyczne i muzyczne można zrozumieć tylko przez odwołanie do Analityki wzniosłości. Prądy takie jak transawangardyzm, nowy ekspresjonizm czy postmodernizm traktuje Lyotard jako regresję do tradycyjnych kryteriów smaku i symptom pomieszania dwóch odrębnych sfer: działalności kulturalnej i pracy artystycznej.

Modernizm jako epoka po wzniosłości

Lyotard stawia tezę diagnostyczną: aby pojąć, o co toczy się gra w modernizmie — przede wszystkim w awangardowych ruchach plastycznych i muzycznych — nie można uniknąć odwołania do Analityki wzniosłości Kanta, wchodzącej w skład Krytyki władzy sądzenia. Piękno, w sensie kantowskiej harmonii wyobraźni i intelektu, przestało być właściwym polem sztuki; na jego miejsce wstąpiło doświadczenie granic przedstawienia — to, co Kant opisuje jako uczucie nieadekwatności wyobraźni wobec Idei rozumu. Zob. Wzniosłość (Kant).

Praca artystyczna a działalność kulturalna

Kluczowe dla diagnozy Lyotarda jest rozróżnienie pomiędzy pracą artystyczną a działalnością kulturalną. Malarza i pisarza wyróżnia to, że żywo i odpowiedzialnie reagują na pytania w rodzaju: Co malować? Co pisać? Są to pytania immanentne samemu procesowi tworzenia. Działalność kulturalna natomiast to coś innego: odpowiadanie na potrzeby faktycznych lub potencjalnych odbiorców, na żądania rynku czy przemysłu sztuki. Oczekiwania te sytuowane są na zewnątrz pisania czy malowania — tak jak wymóg myślenia różni się od powinności nauczania. Lyotard nie deprecjonuje działalności kulturalnej, lecz twierdzi, że jej pomieszanie z pracą artystyczną jest symptomem właśnie tego, co opisuje jako regresję.

Krytyka transawangardy i postmodernizmu

Współczesne kierunki malarstwa, architektury i muzyki — transawangardyzm, nowy ekspresjonizm, nowy subiektywizm, postmodernizm — Lyotard odczytuje jako efekt zachodzenia na siebie obu wymienionych sfer. Szuka w nich powrotu do tradycyjnych kryteriów smaku. Nie są dla niego kontynuacją projektu modernizmu, lecz jego zawieszeniem: odpowiedzią na popyt kulturowy, nie zaś odpowiedzią na pytanie postawione przez samą sztukę.

Kantowskie dziedzictwo: wzniosłość jako kres estetyki piękna

Lyotard rekonstruuje Kantowską analizę wzniosłości, by pokazać jej konsekwencje dla sztuki. Jednym z jej podstawowych rozpoznań jest upadek roli wyobraźni: wyobraźnia jest władzą przedstawiania, ale w odczuciu wzniosłości forma staje się nieistotna — wyobraźnia nie może sprostać Idei rozumu. Cokolwiek absolutne (Absolut, absolutna wielkość, absolutna przyczyna) staje się quasi-postrzegalne właśnie poprzez fiasko zdolności przedstawiania.

Wzniosłość jest Geistesgefühl — odczuciem samego intelektu, w przeciwieństwie do piękna, które rodzi się jako wrażenie zgodności między przyrodą a intelektem. W wzniosłości przyroda przestaje być Chifferschrift — zaszyfrowanym kodem adresowanym do wyobraźni — i zostaje przez intelekt wyeksploatowana na rzecz celu, który nie jest jej własnym celem. Idea rozumu projektuje swoją quasi-prezentację właśnie w rozdarciu wyobraźni.

W tym sensie wzniosłość jest — jak powiada Lyotard — ofiarną zapowiedzią etyki w dziedzinie estetyki: wymaga złożenia ofiary z poddającej się wyobrażeniu przyrody na ołtarzu rozumu praktycznego, głosząc koniec estetyki piękna w imię wolności. Pytanie, jakie z tego wynika dla sztuki, brzmi: co ze sztuką i pozamoralną działalnością w warunkach tej katastrofy? Co może ostać się ze sztuki, jeśli samo przedstawienie uznawane jest za niemożliwe?

Sztuka jako suplementacja filozofii

Z niemożności przedstawienia wynika szczególna funkcja epistemiczna sztuki: może ona uzupełnić lub zastąpić filozofię w tym, czego nie udaje się ująć językiem pojęciowym. Dzieło sztuki jest filozoficzne nie dlatego, że wyraża tezę, lecz dlatego, że jest wydarzeniem — dzieje się na poziomie przeddyskursywnym i otwiera dostęp do tego, co opiera się konceptualizacji.

Słowa pisarza funkcjonują tu analogicznie do kolorów malarza: jako materia, nie jako nośnik znaczenia dyskursywnego. Pisarz, który używa słów jak kolorysta używa barw — nie po to, by nimi czegoś dowieść, lecz by dopuścić do głosu to, co w nich bezwolne i bezznaczące — zbliża się do tej samej granicy, której dotyka malarz porzucający przedstawianie na rzecz zdarzenia koloru. Zob. Słowa jako materia myśli (Lyotard) i Dyskurs i figura — próg widzialności (Lyotard).

Filozofia, operując wyłącznie pojęciami, nie może dotrzeć do tej granicy bez naruszenia własnych warunków dyskursywności. Sztuka może — i właśnie to czyni ją niezbędną w epoce po wzniosłości: nie jako ilustracja tez filozoficznych, lecz jako forma myślenia, która działa tam, gdzie pojęcie milknie.

Cytaty

„Od początku naszego wieku sztuka nie ma już do czynienia z pięknem, lecz z czymś, co nazwać można wzniosłością.”

O pracy artystycznej: „Malarza i pisarza odróżnia od innych wytwórców to, że żywo i odpowiedzialnie reagują na pytania w rodzaju: Co malować? Co pisać? Są to pytania immanentne samemu procesowi tworzenia.”

O działalności kulturalnej: „Odpowiadanie na potrzeby faktycznych lub potencjalnych odbiorców, na żądania rynku czy przemysłu sztuki — tak jak wymóg myślenia różni się od powinności nauczania.”

O Geistesgefühl: „Wzniosłość to Geistesgefühl — odczucie samego intelektu, podczas gdy piękno rodzi się jako wrażenie zgodności pomiędzy przyrodą i intelektem.”

O Chifferschrift: „W wzniosłości przyroda przestaje być Chifferschrift — zaszyfrowanym kodem adresowanym do wyobraźni — i zostaje przez intelekt wyeksploatowana na rzecz celu, który nie jest jej własnym celem.”

O upadku wyobraźni: „Cokolwiek absolutne — Absolut, absolutna wielkość, absolutna przyczyna — staje się quasi-postrzegalne właśnie poprzez fiasko zdolności przedstawiania.”

„Wzniosłość nie jest niczym innym niż ofiarną zapowiedzią etyki w dziedzinie estetyki — ofiarną, bo wymaga złożenia ofiary z poddającej się wyobrażeniu przyrody na ołtarzu rozumu praktycznego.”

O pytaniu pozostawionym sztuce: „Co ze sztuką i pozamoralną działalnością w warunkach tej katastrofy? Co może ostać się ze sztuki, jeśli samo przedstawienie uznawane jest za niemożliwe?”

Źródła

J.-F. Lyotard, Po wzniosłości: stanowisko estetyki [After the Sublime: The State of Aesthetics], pierwodruk w: The States of „Theory”. History, Art, and Critical Discourse, ed. D. Carroll, New York–Oxford 1990; tłum. A. Kluba.
I. Kant, Krytyka władzy sądzenia — kontekst: Wzniosłość (Kant), Analityka piękna u Kanta.

evergreen zagadnienia-estetyki historia-estetyki filozofia-zagadnienia-rozne