Narratywizm w historiografii
Abstract
Narratywizm to stanowisko metodologiczne w filozofii historii, które podkreśla nieuchronnie narracyjny i językowy charakter historiografii. Jego centralną tezą jest, że historyk nie opisuje przeszłości bezpośrednio, lecz zawsze za pośrednictwem narracji o charakterze literackim. Kluczowe figury: Roland Barthes (paradoks niebezpośredniego przedstawiania przeszłości), Hayden White (tropologiczna prefiguracja pola historycznego; cienka granica między historią a fikcją), Paul Veyne (historia jako „intryga”; zdarzenia jako węzły relacji) oraz Reinhart Koselleck (wzajemne uwarunkowanie języka i historii). Narratywizm stanowi jedno z głównych wyzwań dla pozytywistycznego modelu historiografii jako nauki o faktach.
Niemożność ucieczki od języka (Barthes)
Niemożność ucieczki od języka (Barthes)
Punktem wyjścia narratywizmu jest obserwacja Rolanda Barthes’a wyrażona w eseju Le discours de l’histoire (1967): zdani na język, historycy nie są w stanie uciec od paradoksu niebezpośredniego przedstawiania minionej rzeczywistości.1
Historyczny dyskurs narracyjny nie różni się zasadniczo od literackich dyskursów fikcji — oba podlegają tym samym mechanizmom retorycznym. Barthes identyfikował w tekstach historycznych „efekt realności” (effet de réel): wrażenie, że opisywane obiekty „są tam, na zewnątrz” i że historia jedynie je odzwierciedla, jest produktem jej własnej retoryki, a nie dowodem na przezroczystość języka.2 Historyk, chcąc nie chcąc, sprawia, że „historia pisze się sama” — lecz jest to złudzenie wytworzone przez szczególne zabiegi stylistyczne.
Łącze do oryginału Footnotes
Tropologiczna prefiguracja (White)
Tropologiczna prefiguracja (White)
Obserwacje Barthes’a podjęła i radykalnie rozwinęła koncepcja Haydena Whitea, szczególnie w Metahistory (1973). White argumentował, że historiograficzne narracje mają charakter metaforyczny: sugerują, iż zarysowana w nich fabuła odpowiada rzeczywistym procesom i zdarzeniom.1 Każdy autor jest uformowany w określony sposób, a o prawdzie historycznej, którą usiłuje przedstawić, rozstrzyga przyjęty przezeń dyskurs.
White wyróżnił cztery tryby fabularyzacji (emplotment):
- Romans,
- Tragedia,
- Komedia i
- Satyra,
oraz cztery tryby tropologiczne:
- Metaforę,
- Metonimię,
- Synekdochę i
- Ironię.
Przez te tryby historyk prefiguruje pole historyczne, zanim jeszcze przystąpi do właściwego wyjaśniania: przeszłość staje się dostępna jedynie za pośrednictwem poetyckiego aktu konstrukcji.2 Zależność od literackich środków wyrazu sprawia, że prawdę historyczną od fikcji dzieli niebezpiecznie cienka granica. White nie twierdził, że różnicy tej nie ma, lecz że jest ona mniej wyraźna, niż pozytywistyczny model historiografii zakładał.
Łącze do oryginału Footnotes
Historia jako intryga (Veyne)
Historia jako intryga (Veyne)
Podobne intuicje do White (historiograficzne narracje mają charakter metaforyczny) rozwijał badacz starożytności Paul Veyne.
W Comment on écrit l’histoire (1971) podkreślał, że miniona rzeczywistość jest heterogeniczna, chaotyczna i nieciągła — składa się z wielu relacji, nie da się w niej odnaleźć „podstawowego faktu historycznego, zdarzeniowego atomu”.[^5]
Rolą badacza dziejów jest wykrawanie fragmentów przeszłości wedle własnego wyboru i opisywanie „intryg” — zbiorów zdarzeń, które oznaczają sploty różnych czynników. Jak stwierdza Veyne:
„«zdarzenia» nie są całościami, lecz węzłami relacji — jedynymi całościami są słowa, «wojna» czy «dar», którym dowolnie przyznajemy szeroki lub wąski zakres”.[^6]
Historia jest w jego ujęciu „prawdziwą powieścią”: historycy wytyczają trasy przez obiektywne pole zdarzeń, ale żaden z nich nie opisuje jego całości.
Łącze do oryginału
Wzajemne uwarunkowanie języka i historii (Koselleck)
Wzajemne uwarunkowanie języka i historii (Koselleck)
Reinhart Koselleck, twórca Begriffsgeschichte (historii pojęć), sformułował tezę komplementarną:
„Każdy język jest uwarunkowany historycznie, a każda historia jest uwarunkowana językowo. Któż chciałby zaprzeczyć, że wszelkie nasze konkretne doświadczenia stają się doświadczeniami jedynie za pośrednictwem języka? Tylko to czyni historię możliwą”.1
Nie chodzi tu o prostą redukcję historii do języka, lecz o ujęcie historii i języka jako wzajemnie się konstytuujących: pojęcia historyczne nie tylko odzwierciedlają rzeczywistość, ale ją współkształtują i czynią doświadczalną. Zmiana pojęć jest zatem historycznym faktem równie realnym jak zmiana instytucji.
Łącze do oryginału Footnotes
Koselleck, R. (1989). „Linguistic Change and the History of Events”, The Journal of Modern History 61(4), s. 649–666; cyt. za: Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩
Znaczenie i granice narratywizmu
Narratywizm odsłonił ukryte założenia pozytywistycznego modelu historiografii:
- przekonanie o przezroczystości języka,
- neutralności historyka i
- bezpośredniej dostępności faktów.
Ujawnił, że każda narracja historyczna jest zarazem literacką konstrukcją. Krytycy wskazują jednak, że radykalnie narratywistyczne ujęcia — zwłaszcza White’a — grożą zacieraniem granicy między wiedzą historyczną a fikcją literacką, co rodzi poważne konsekwencje epistemologiczne i etyczne, szczególnie w odniesieniu do historii traumatycznej (Holokaust, ludobójstwa). Spór ten pozostaje otwarty.
Szerszy kontekst ewolucji historiografii, który umożliwił narratywistyczny przełom, przedstawia Historia rerum gestarum (opowieść o sprawach dokonanych). Rolę medium pisma jako materialnego warunku możliwości zarówno historycznej narracji, jak i refleksji nad nią, podejmuje Pismo zmienia strukturę myśli - dyskurs pamięci kolektywnej.
Źródła
- Barthes, R. (1967). „Le discours de l’histoire” [„The Discourse of History”], Social Science Information 6(4), s. 65–75; przedruk w: The Rustle of Language, tłum. R. Howard. Blackwell, 1986. — poziom wiarygodności: 5/5
- White, H. (1973). Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe. Johns Hopkins University Press. — poziom wiarygodności: 5/5
- Veyne, P. (1971). Comment on écrit l’histoire. Essai d’épistémologie. Éditions du Seuil. — poziom wiarygodności: 5/5
- Koselleck, R. (1989). „Linguistic Change and the History of Events”, The Journal of Modern History 61(4), s. 649–666. — poziom wiarygodności: 5/5
- Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność. [Dane bibliograficzne do uzupełnienia] — poziom wiarygodności: 3/5
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: numery stron cytatów z White, Veyne, Koselleck] — cytaty przejęte z Dadlez bez paginacji oryginałów; szukano w zasobach sieciowych, brak dostępu do pełnych tekstów
- [do weryfikacji: dane bibliograficzne Dadlez] — rok, wydawnictwo, ISBN nieznane
evergreen historiografia filozofia-historii narratywizm epistemologia językoznawstwo