Piotr Sobecki - working notes

Historia rerum gestarum — ewolucja pojęcia historiografii

Historia rerum gestarum — ewolucja pojęcia historiografii

Abstract

Historia rerum gestarum (łac. opowieść o sprawach dokonanych) to narracja i interpretacja przeszłych wydarzeń, w odróżnieniu od res gestae — samych faktów. Pojęcie przeszło złożoną ewolucję: od antycznej kroniki, przez renesansową periodyzację i oświeceniową ideę postępu, po XIX-wieczne ambicje naukowe historiografii. W XX w. trzy splecione ze sobą problemy — status faktu historycznego, pozycja społeczna historyka, relacja nauki do ideologii — podważyły paradygmat historii zdarzeniowej. Kulminacją tego procesu jest teza Rancière’a: historia przyjęła rolę „poetyki wiedzy” — bada reguły, wedle których wiedza się spisuje i ustanawia jako specyficzny rodzaj dyskursu.

Rozróżnienie: res gestae i historia rerum gestarum

Łacińska para pojęć wskazuje dwa poziomy historyczności. Res gestae to same zdarzenia, dokonane czyny, fakty jako takie. Historia rerum gestarum to narracja o tych zdarzeniach: wybierająca, interpretująca, nadająca im sens i pozory ciągłości. Historiografia jest ze swej natury aktem interpretacyjnym. To rozróżnienie otwiera pytanie fundamentalne: na ile relacja historyczna jest opisem faktów, a na ile ich konstrukcją?

Renesans: periodyzacja i cykliczna wizja dziejów

Wiek XIV okazał się epoką przewartościowań intelektualnych. Zachwyt renesansowych humanistów nad antykiem i jednoczesna niechęć do średniowiecza stanowiły podłoże rewizji dotychczasowych ujęć dziejów. Wyróżniono epoki historyczne, przy czym myśliciele XV–XVI w. podzielali zwykle przekonanie o całkowitej nowości własnej ery.1 Historia nabrała charakteru cyklicznego w specyficznym sensie: po mrokach średniowiecza powróciły czasy rozkwitu nauk i sztuk — nie liniowy postęp ku czemuś nowemu, lecz restauracja utraconej doskonałości antycznej.

Oświecenie: idea postępu i linearność czasu

Krytyczne studia nad rozrastającym się materiałem źródłowym powiązano z teorią ewoluującej cywilizacji: pojawiła się idea postępu.2 Pogłębiające się tendencje racjonalistyczne prowadziły do idei świeckiego postępu jako właściwego kierunku dziejów ludzkości. Czas przestał być wartościowany przez spojrzenie wstecz — ku ocalającej przeszłości — a zaczął być zorientowany ku przyszłości. Towarzyszyło temu przekonanie o wyższości nowożytnych nad starożytnymi; historia przestała być nauczycielką życia, a stała się sceną emancypacji rozumu.

XIX wiek: podwojenie pojęcia

Prawdziwym „wiekiem historii” okazało się XIX stulecie, kiedy ukształtowała się dyscyplina badań nad dziejami zasługująca na miano nauki.3 Znaczenie historia rerum gestarum uległo wówczas podwojeniu: dotychczas oznaczała po prostu narrację o przeszłych wydarzeniach, odtąd — naukowy opis dziejów. Próbowano przedstawić syntetyczny obraz przeszłości jako ciąg ustalonych faktów historycznych, wskazując na ogólne prawidłowości, a nawet prawa rządzące biegiem historii.

XX wiek: kryzys historii zdarzeniowej

Historiografia doznała w XX w. głębokich przemian w zakresie funkcji, przedmiotu i metody. Piętno na paradygmacie historii zdarzeniowej odcisnęły trzy splecione ze sobą problemy: status faktu historycznego — pytanie, czy fakt jest dany czy konstruowany przez historyka; pozycja społeczna historyka — jego uwarunkowania klasowe, instytucjonalne i ideologiczne; relacja nauki do ideologii i realiów socjopolitycznych.4 W rezultacie odchodzono od drobiazgowych rekonstrukcji zdarzeń na rzecz wyjaśniania generalnych procesów. Przedmiotami zainteresowania historyków stawały się: środowisko naturalne, przemiany demograficzne, gospodarka, kultura, społeczeństwo i umysłowość ludzi w różnych epokach.

Zwrot lingwistyczny: warunki możliwości wiedzy

Badacze dziejów zaczęli się przyglądać warunkom, jakie dany tekst musiał spełnić, by móc zaistnieć w panujących realiach wiedzy.5 Dynamika dyskursów — zmiany w dystrybucji znaków i znaczeń — przestała być ujmowana jako bezpośredni efekt przemian na innych płaszczyznach rzeczywistości. Przedmiotem badania stały się dominujące niegdyś kryteria prawdy, dopuszczalności i zrozumiałości — a także luki, naddatki sensu i wieloznaczności powszechnych systemów pojęciowych.

Rancière: historia jako poetyka wiedzy

Kulminacją zwrotu dyskursywnego jest stanowisko Jacquesa Rancière’a wyrażone w Les noms de l’histoire (1992): „historia przyjęła rolę poetyki wiedzy” i „zajmuje się regułami, zgodnie z którymi jakaś wiedza sama się spisuje i odczytuje, ustanawia się jako specyficzny rodzaj dyskursu”.6 Rancière analizuje literackie procedury, przez które dyskurs historyczny wymyka się literaturze i przypisuje sobie status nauki — tryby czasu gramatycznego, głos narracyjny, styl zdaniowy, grę między dosłownym a przenośnym.7 Poetyka wiedzy nie bada prawdy lub fałszu tekstu — bada warunki możliwości pisania, myślenia i działania w danym reżimie dyskursywnym. Pojęcie to łączy historię z literaturą nie po to, by zdyskredytować roszczenia historiografii do wiedzy, lecz po to, by odsłonić jej nieuznane długi wobec retoryki.

Narratywistyczne konsekwencje tych ustaleń — Barthes, White, Veyne, Koselleck — omawia Narratywizm. Tło przemiany pamięci i świadomości historycznej na skutek przejścia od oralności do piśmienności podejmuje Pismo zmienia strukturę myśli - dyskurs pamięci kolektywnej.

Źródła

  • Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność. [Dane bibliograficzne do uzupełnienia] — poziom wiarygodności: 3/5
  • Rancière, J. (1992). Les noms de l’histoire. Essai de poétique du savoir [The Names of History: On the Poetics of Knowledge, tłum. Hassan Melehy. University of Minnesota Press, 1994]. — poziom wiarygodności: 5/5

Do weryfikacji

  • [do weryfikacji: dane bibliograficzne Dadlez] — rok, wydawnictwo, ISBN nieznane; nie znaleziono podczas kwerendy w zasobach sieciowych
  • [do weryfikacji: numery stron wszystkich cytatów z Dadlez] — materiał wejściowy nie zawierał paginacji

evergreen historiografia filozofia-historii epistemologia dyskurs

Footnotes

Footnotes

  1. Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩

  2. Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩

  3. Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩

  4. Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩

  5. Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩

  6. Rancière, J. Les noms de l’histoire (1992); cyt. za: Dadlez, E. Montaigne i nowoczesność, s. [do uzupełnienia] ↩

  7. Grunfeld, H. „Rancière’s Poetics of Knowledge: A Critical Reading”, Parrhesia 33 (2020), s. 43–65 [online: https://parrhesiajournal.org/wp-content/uploads/2023/07/parrhesia33_grunfeld.pdf, dostęp: 2026-04-18] ↩

Odnośniki zwrotne