Nous jako poznanie pierwszych zasad
Abstract
Finał Analityk wtórych (II 19) przynosi odpowiedź na fundamentalne pytanie epistemologiczne: skoro wiedza naukowa (episteme) wymaga dowodu, a dowód wymaga zasad, to czym jest poznanie owych zasad? Arystoteles odpowiada: to nous (νοῦς, intuicja rozumowa) — stan poznawczy dokładniejszy (akribesteron) niż episteme, który ujmuje zasady bezpośrednio, bez dowodu. Nous nie jest wrodzony, lecz nabywa się go przez procesję od percepcji zmysłowej przez pamięć i doświadczenie ku ujęciu ogółu. W ten sposób Arystoteles rozwiązuje problem fundamentalizmu epistemicznego przez niekołową odpowiedź: zasady są poznawalne nie przez dowód, lecz przez inny, wyższy akt poznawczy. Nous staje się zasadą (arche) wiedzy naukowej, analogicznie jak zasady są archē dowodów.
Problem i jego waga
Jeśli episteme jest zawsze wiedzą wynikającą z dowodu, to co jest statusem poznawczym przesłanek pierwszych? Trzy opcje wyznaczono już w Ks. I:
- Zasady są niezdowodzone i niepoznane — ale wtedy całe gmachy nauki stoją na nieznanym fundamencie.
- Zasady są dowiedzione — regres in infinitum lub koło.
- Zasady są poznane inaczej niż przez dowód — i jest to nous.
Arystoteles wybiera trzecią opcję, a precyzuje ją dopiero w finale Ks. II.
Etapy drogi do nous
Arystoteles kreśli ciągłą linię od zmysłów ku nous (An. Post. II 19, 99b 34–100b 5):
Percepcja zmysłowa (aisthesis) → pamięć (mneme) → wielokrotna pamięć tej samej rzeczy → doświadczenie (empeiria) → uchwycenie ogółu w duszy jako jednej całości z wielu szczegółów → techne lub episteme na poziomie ogólności → nous jako ujęcie zasad.
Kluczowe jest to, co Arystoteles mówi o mechanizmie: dusza jest z natury zdolna do podejmowania takich procesów (dynamis). Jedna postrzeżona rzecz zatrzymuje się w duszy, potem kolejna — aż w pewnym momencie wyłania się ogólność jako taka. Proces jest opisany analogią militarną: jak żołnierze uciekają w nieładzie, a potem jeden, drugi, trzeci staje, aż szyk się odbudowuje — podobnie w duszy jednostkowe wrażenia stabilizują się, aż wyłania się ogół (An. Post. II 19, 100a 10–14).
Nous jako bezpośrednie ujęcie ogółu
Nous nie jest procesem wnioskowania — jest aktem ujęcia. To, co nous ujmuje, jest ogólne i konieczne, ale dochodzi do tego poprzez szczegółowe percepcje. Nie oznacza to, że ogół jest zawarty w percepcji — percepcja dostarcza materiału, ale nous ujmuje to, czego percepcja sama uchwycić nie może: konieczność i ogólność.
Właśnie dlatego nous jest ściślejszy (akribesteron) niż episteme: episteme zawsze wnioskuje z czegoś wcześniejszego; nous ujmuje bezpośrednio. W hierarchii stanów poznawczych nous stoi wyżej — jest zasadą wiedzy, tak jak zasady są zasadami dowodów.
Skoro więc te spośród stanów myślowych, dzięki którym poznajemy prawdę, jedne są zawsze prawdziwe, inne dopuszczają fałsz — mniemanie i myślenie dyskursywne (logismos), podczas gdy wiedza naukowa (episteme) i intuicja rozumowa (nous) są zawsze prawdziwe; dalej, skoro żaden rodzaj myśli, z wyjątkiem intuicji rozumowej, nie jest bardziej ścisły (akribesteron) niż wiedza naukowa (…) wobec tego intuicja rozumowa będzie zdolna do poznawania zasad (An. Post. II 19, 100b 5–12).
Nous a platońska anamneza
Arystoteles explicite odcina się od koncepcji wiedzy wrodzonej (reminiscencji platońskiej). Nie mamy wrodzonej wiedzy o zasadach — gdybyśmy ją mieli, posiadalibyśmy poznanie dokładniejsze niż demonstracja, nie wiedząc o tym, co byłoby paradoksalne. Nous jest dyspozycją (hexis) nabytą, nie wrodzoną wiedzą. To ważne rozróżnienie: dyspozycja do ujmowania ogólności jest wrodzona (phusei), ale sama treść zasad nie jest.
Implikacje metafizyczne i filozofia umysłu
Nous jako władza duszy stoi w centrum Arystotelesowskiej filozofii umysłu. W etyce nous odgrywa inną, lecz pokrewną rolę: w EN X 7 Arystoteles identyfikuje człowieka z nous i na tej podstawie wskazuje życie kontemplacyjne (bios theoretikos) jako szczyt eudajmonii — zob. Bios theoretikos — życie kontemplacyjne jako szczyt eudajmonii (Arystoteles). W De Anima III 4–5 Arystoteles odróżnia nous jako potencję (nous pathetikos) od nous jako aktu (nous poietikos) — intelekt czynny, który sprawia, że poznanie ogólności jest możliwe. Choć Analityki wtóre nie rozwijają tej dystynkcji wprost, stwierdzenie, że dusza jest zdolna do uchwycenia ogółu, jest jej zalążkiem.
Metafizycznie: nous pozwala na poznanie tego, co konieczne i ogólne — a więc form i istot rzeczy. Arystotelesowska epistemologia i ontologia spotykają się właśnie w nous: ten sam akt, który ujmuje zasady wiedzy, ujmuje zarazem istoty bytów — to, co w bytach jest konieczne, ogólne i powtarzalne ponad zmiennością jednostkowych egzystencji.
Źródła
- Arystoteles, Analityki wtóre, Ks. II rozdz. 19 (99b 15–100b 17); Ks. I rozdz. 3 (72b 18–25)
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: rozróżnienie nous pathetikos / nous poietikos] — An. Post. II 19 nie używa tej terminologii wprost; pochodzi z De Anima III 5. Połączenie jest standardowe w literaturze, ale warto odnotować, że w samych Analitykach nous jest opisywany jednostkowo.
evergreen arystoteles-epistemologia arystoteles-filozofia-umyslu