Kath’ hauto i symbebēkota — cechy istotne i przypadłości
Abstract
Rozróżnienie cech kath’ hauto (καθ’ αὑτό, per se, istotnych) i symbebēkota (συμβεβηκότα, przypadłości, akcydensów) jest w Analitykach wtórych fundamentalne dla teorii dowodu: demonstracja może dotyczyć wyłącznie atrybutów przysługujących podmiotowi kath’ hauto. Tylko one przysługują konieczne, a więc tylko one mogą być przedmiotem wiedzy naukowej. Arystoteles wyróżnia cztery sensy kath’ hauto, z których epistemicznie centralne są dwa pierwsze: atrybut zawarty w definicji podmiotu i atrybut, w którego definicji podmiot się pojawia. Rozróżnienie to spaja logikę demonstracji z ontologią — granica między tym, co istotne, a tym, co przypadkowe, jest zarazem granicą między tym, co poznawalne naukowo, a tym, co wymyka się episteme.
Cztery sensy kath’ hauto
Arystoteles wylicza je w An. Post. I 4 (73a 34–b 24), a uzupełnia w I 22:
Sens (1) — atrybut należący do definicji podmiotu. Linia należy do trójkąta kath’ hauto (jest w jego definicji), punkt należy do linii. Te atrybuty są składnikami istoty podmiotu — przysługują mu jako temu, czym on jest.
Sens (2) — podmiot należy do definicji atrybutu. Liczba jest kath’ hauto podmiotem parzystości i nieparzystości, bo parzyste i nieparzyste definiują się przez liczbę; linia jest kath’ hauto podmiotem prostoliniowości i krzywizny. Atrybut nie może być zdefiniowany bez odwołania do danego podmiotu. Ten sens jest epistemicznie najważniejszy: własności demonstrowane w nauce (idia, propria) należą do swojego podmiotu właśnie w tym sensie.
Sens (3) — istnienie samoistne. Tylko substancje jednostkowe istnieją kath’ hauto — jako rzeczy same w sobie, nie jako coś należącego do innego nośnika. Białość może istnieć jedynie jako coś przysługującego ciału lub powierzchni; substancja (np. człowiek) nie jest orzekana o żadnym zewnętrznym substracie. Ten sens łączy logikę z ontologią: substancja jest tym, o czym wszystko inne jest orzekane, ale co samo o niczym innym nie jest orzekane w sensie zasadniczym (An. Post. I 22, 83b 24–27).
Sens (4) — konieczny związek przyczynowy między zdarzeniami. Zwierzę zabite umarło kath’ hauto, nie przypadkowo — bo śmierć jest bezpośrednim następstwem zabicia, nie towarzyszącą okolicznością. Ten sens dotyczy modalności zdarzeniowej, nie orzekania o substancjach; jest istotny dla teorii przyczyn.
Symbebēkota — dwa rodzaje przypadłości
Nie wszystko, co nie jest kath’ hauto w sensach 1 i 2, jest przypadłością w tym samym stopniu. Arystoteles odróżnia:
Akcydensy istotne (kath’ hauto symbebēkota, propria, idia) — atrybuty przysługujące podmiotowi zawsze i wyłącznie, choć nienależące do jego definicji. Np. posiadanie sumy kątów równej dwóm prostym przysługuje trójkątowi zawsze i tylko trójkątowi — jest własnością konieczną, choć bycie trójkątem nie polega na posiadaniu tej sumy. Takie własności można demonstrować — są właściwym polem nauk demonstratywnych.
Akcydensy czyste (symbebēkota w wąskim sensie) — przysługują podmiotowi, ale mogłyby mu nie przysługiwać; nie wynikają z jego istoty. „Muzyczny” i „biały” przysługują człowiekowi, ale przypadkowo — człowiek nie przestaje być człowiekiem, tracąc te cechy. Takie atrybuty wymykają się episteme jako przedmiot; nie można ich demonstrować.
Kath’ hauto a orzekanie
W rozdziale 22 Ks. I (An. Post. I 22, 83a 1–b 31) Arystoteles przeprowadza ważne rozróżnienie w samym akcie orzekania:
Gdy mówię „człowiek jest biały” — „biały” jest orzekany o człowieku; ale bycie człowiekiem nie jest treścią bieli, białość nie wchodzi w skład tego, czym jest człowiek. Gdy mówię „to białe drzewo jest drzewem” — „drzewo” jest podmiotem, „biały” jest terminem, który przypadkowo należy do podmiotu. Różnica:
- Orzeczenie kath’ hauto — orzecznik wyraża coś należącego do istoty lub własności koniecznych podmiotu: „człowiek jest zwierzęciem rozumnym”, „trójkąt ma kąty równe dwóm prostym”.
- Orzeczenie per accidens — orzecznik przysługuje podmiotowi, ale nie ze względu na to, czym podmiot jest: „ten człowiek jest biały”, „to drzewo idzie”.
W orzeczeniu akcydentalnym termin taki jak „biały” jest orzeczeniem (kategoroumenon), a termin taki jak „drzewo” jest podmiotem (hypokeimenon). Ale w zdaniu „biały jest drzewem” próbujemy odwrócić tę relację — co jest logicznie błędne, bo orzekamy substancję o akcydensie.
Termin taki, jak „biały”, jest orzeczeniem, a termin taki, jak „drzewo”, jest podmiotem (An. Post. I 22, 83a 12–13).
Znaczenie dla teorii demonstracji
Demonstracja (apodeixis) musi operować wyłącznie na atrybutach kath’ hauto w sensie (1) i (2). Tylko takie atrybuty przysługują podmiotowi konieczne — a konieczność jest wymogiem wiedzy naukowej. Wynika stąd kilka ograniczeń:
Nauka nie może dowodzić czystych przypadłości (symbebēkota per accidens), bo te nie wynikają z istoty podmiotu i mogą być inne niż są. Można je co najwyżej stwierdzać lub opisywać, ale nie demonstrować.
Nauka może dowodzić propria (akcydensów istotnych kath’ hauto w sensie 2) — np. geometria dowodzi, że trójkąt ma kąty równe dwóm prostym. To jest demonstracja własności koniecznej, lecz nienależącej do definicji trójkąta.
Definicja podaje atrybuty kath’ hauto w sensie (1) — istotne składniki. Demonstracja wyprowadza atrybuty kath’ hauto w sensie (2) — konieczne własności. Oba działają w obrębie tego, co istotne; oba są niedostępne dla czystych przypadłości.
Połączenie z ontologią kategorii
Rozróżnienie kath’ hauto / symbebēkota jest epistemicznym odpowiednikiem ontologicznego rozróżnienia substancji i przypadłości w Kategoriach. Substancja istnieje kath’ hauto (sens 3) i jej własności istotne przysługują jej kath’ hauto (sensy 1–2). Przypadłości z kategorii jakości, ilości, relacji itd. przysługują substancji, lecz nie ze względu na jej istotę. To samo napięcie, które w Kategoriach jest napięciem ontologicznym, w Analitykach staje się napięciem epistemologicznym: co należy do istoty — jest poznawalne naukowo; co jest przypadkowe — nie jest.
Cytaty
- „Wszystkie atrybuty dzielą się na istotne i przypadkowe (συμβεβηκότα). Atrybuty istotne przysługują rzeczom w sposób istotny, podczas gdy atrybuty przypadkowe również im przysługują, lecz nie istotnie” (An. Post. I 4, 73b 4–5, tłum. Leśniak).
Źródła
- Arystoteles, Analityki wtóre, Ks. I rozdz. 4 (73a 34–b 24); rozdz. 22 (83a 1–b 31)
Nowożytne odrodzenie esencjalizmu: Modalność — rodzaje, de re i de dicto, esencjalizm (Kripke, Fine).
evergreen arystoteles-epistemologia arystoteles-metafizyka arystoteles-logika-i-filozofia-jezyka