Znak i znaczenie — struktura, źródło, niestabilność
Abstract
Znak jako relacja znaczącego i znaczonego jest punktem wyjścia zarówno klasycznej semiotyki (Saussure), jak i fenomenologii (Husserl); obydwie tradycje zakładają pewną formę stabilizacji znaczenia — różnicową bądź idealną — którą Derrida i Levinas radykalnie problematyzują. Derrida wykazuje, że iterabilność znaku uniemożliwia ugruntowanie systemu semiotycznego w transcendentalnym znaczonym, a znaczenie jest efektem nigdy nie domkniętej gry différance. Levinas przesuwa pytanie inaczej: źródła znaku szuka nie w strukturze systemu, lecz w przedontologicznym akcie zwrócenia się ku drugiemu. Notatka rekonstruuje klasyczną strukturę znaku, mechanizm jej destabilizacji oraz dwie odmienne odpowiedzi na pytanie o źródło i status znaczenia.
Klasyczna struktura znaku
Refleksja nad znakiem w tradycji zachodniej sięga przynajmniej Augustyna (De doctrina christiana), który definiuje signum jako to, co poza swą zmysłową postacią wskazuje na coś innego. Sformalizowaną wersję tej intuicji wprowadza Saussure w Kursie językoznawstwa ogólnego, rozumiejąc znak językowy jako jednostkę dwustronną:
- znaczące (signifiant) — zmysłowo dostępna strona znaku: obraz akustyczny, grafem, gest;
- znaczone (signifié) — pojęciowy korelat znaczącego, treść wywoływana przez dany kształt.
Do tej struktury Saussure dodaje dwa fundamentalne twierdzenia. Po pierwsze, arbitralność znaku: związek między znaczącym a znaczonym nie jest naturalny ani motywowany, lecz wyłącznie konwencjonalny i historycznie utrwalony. Po drugie, różnicowy charakter wartości znakowej: tożsamość znaku nie wynika z żadnych jego pozytywnych właściwości, lecz z tego, czym znak nie jest w stosunku do pozostałych elementów systemu. Langue jest systemem różnic bez pozytywnych terminów — znaczenie nie jest własnością izolowanego znaku, lecz efektem jego miejsca w sieci relacji.
Stabilizacja znaczenia w fenomenologii
Husserl podejmuje problem znaczenia na innym poziomie: nie systemu językowego, lecz struktury intencjonalnej świadomości. Znaczenie (Bedeutung) jest idealną jednostką sensu — noematycznym korelatem aktu intencjonalnego — niezależną od przypadkowych właściwości psychicznych ani materialnych nośników wyrażenia. Stabilizacja dokonuje się tu nie przez miejsce w systemie różnic, lecz przez idealne spełnienie intencji w żywej teraźniejszości (lebendige Gegenwart), rozszerzonej o retencję i protencję. Napięcie między Saussurem a Husserlem polega zatem na opozycji między stabilnością wyprowadzoną z relacyjności systemowej a stabilnością wyprowadzoną z idealności sensu — w obydwu przypadkach znaczenie zostaje jednak ugruntowane.
Destabilizacja — Derrida i différance
Derrida atakuje obydwa modele stabilizacji jednocześnie. W odniesieniu do Husserla wykazuje, że postulat żywej teraźniejszości jako punktu spełnienia intencji jest wewnętrznie sprzeczny: każdy akt świadomości zawiera już ślad (trace) tego, czego nie ma, co czyni czystą obecność niemożliwą. W odniesieniu do Saussure’a pogłębia tezę o różnicowości: skoro znaczenie wynika wyłącznie z różnicy, a nie z żadnego pozytywnego terminu, to nie ma transcendentalnego znaczonego, które zamknęłoby grę odesłań. Mechanizm ten Derrida określa pojęciem Différance (Derrida) .
Kluczowym pojęciem operacyjnym jest tu Iterabilność znaku (Derrida): znak może funkcjonować tylko dlatego, że daje się powtarzać w nieobecności swego pierwotnego kontekstu, nadawcy i odbiorcy. Iterabilność jest warunkiem możliwości znaku, ale zarazem warunkiem jego nieusuwalnej niestabilności — każde powtórzenie wprowadza różnicę, każde użycie jest zarazem cytowaniem i przekształceniem. Znaczone nie tyle znika, ile jest strukturalnie erodowane: pozostaje jako efekt gry, a nie jako fundament.
Etyczne źródło znaku — Levinas
Levinas nie tyle destabilizuje klasyczną semiotykę, co zmienia sam porządek pytania. Zamiast pytać o warunki znaczenia w strukturze systemu lub intencji, pyta o to, co poprzedza każdą strukturę. Źródłem znaku jest dla Levinasa Mówienie (le Dire) — przedontologiczny gest zwrócenia się ku drugiemu, akt odpowiedzialności wyprzedzający wszelką treść Powiedzianego (le Dit). Twarz (visage) drugiego nie jest znaczącym w sensie saussureowskim, lecz śladem (trace) nieskończoności, który nie daje się włączyć w żaden system representacji.
Czas etyczny u Levinasa jest diachroniczny w sensie radykalnym: relacja z drugim jest niesyntezowalną przeszłością, która nigdy nie była teraźniejszością i nie może stać się elementem horyzontu świadomości. To odróżnia jego stanowisko od Derridowskiego odroczenia (strukturalnego, immanentnego systemowi) — u Levinasa diachronia ma charakter etyczny i transcendentny. Znaczone jako pojęciowy korelat jest wtórne wobec priorytetu relacji etycznej, a znak rozumiany strukturalnie jest zawsze już wtórną tematyzacją pierwotnego gestu podstawienia siebie za drugiego.
Porównanie stanowisk
| Wymiar | Saussure | Husserl | Derrida | Levinas |
|---|---|---|---|---|
| Źródło znaczenia | Różnica w systemie | Idealna jednostka sensu (Bedeutung) | Gra différance, iteracja | Mówienie jako odpowiedzialność |
| Status znaczonego | Pojęciowy korelat znaczącego | Noematyczny korelat intencji | Erodowane, nieuchwytne | Drugorzędne wobec priorytetu etyki |
| Czas znaku | Synchronia (system) | Żywa teraźniejszość z retencją/protencją | Diachronia strukturalna, odroczenie | Diachronia etyczna, niesyntezowalność |
| Typ niestabilności | Systemowa, różnicowa | Horyzontalna | Strukturalna, iterabilność | Etyczna, ślad twarzy |
| Model znaku | Dwustronny, arbitralny | Intencjonalny korelat | Ślad bez oryginału | Gest podstawienia |
Sens a odniesienie (Husserl) Iterabilność znaku (Derrida) Ślad (Levinas) Strukturalizm — wartość znaku jako funkcja systemu różnic
- Saussure, F. de — Kurs językoznawstwa ogólnego
- Husserl, E. — Badania logiczne, t. II; Wykłady z fenomenologii wewnętrznej świadomości czasu
- Frege, G. — Sens i nominat (Über Sinn und Bedeutung, 1892)
- Derrida, J. — O gramatologii; Pismo i różnica; Marginesy filozofii (esej Différance)
- Levinas, E. — Inaczej niż być lub ponad istotą (1974)
- Augustyn — De doctrina christiana
Tagi
podstawa-znaczenia husserl-zagadnienia-rozne jacques-derrida emmanuel-levinas evergreen