Piotr Sobecki - working notes

Foucault — władza-wiedza i produkcja dyskursu

Foucault — władza-wiedza i produkcja dyskursu

Abstract

Foucault wprowadza pojęcie władzy-wiedzy (pouvoir-savoir) jako neologizm łączący dwa aspekty jednego mechanizmu: władza wytwarza wiedzę, a wiedza reprodukuje władzę. Władza nie jest przede wszystkim represją — jest siłą produktywną: produkuje rzeczywistość, dziedziny przedmiotów i rytuały prawdy. Formacje dyskursywne wyznaczają historyczne a priori tego, co w danej epoce jest w ogóle możliwe do powiedzenia, zobaczenia i pomyślenia. Genealogia jako metoda — rozwinięcie fazy archeologicznej — ujawnia przygodne, często nieoglądne początki systemów myślenia, ukazując że to, co uchodzi za konieczne i neutralne, jest efektem konkretnych stosunków władzy.

Arqueologia i formacje dyskursywne

We wcześniejszej fazie swojej pracy Foucault wypracował metodę archeologiczną, której dojrzały wyraz stanowi Archeologia wiedzy (1969). Archeologia nie bada historii idei ani intencji autorów, lecz opisuje reguły rządzące możliwością wypowiedzi — anonimowe, ukryte systemy, które decydują o tym, co może zostać powiedziane w danym czasie i miejscu.

Centralnym pojęciem tej metody jest formacja dyskursywna: historycznie specyficzny system, w którym pewne przedmioty (np. „szaleństwo”, „przestępczość”), pojęcia, modalności enuncjatywne i strategie pozostają ze sobą w systematycznej relacji1.

Foucault rozróżnia dwa poziomy wiedzy:

  • connaissance — relację podmiotu do przedmiotu rządzoną formalnymi regułami
  • savoir — warunki konieczne dla danej epoki, aby pewien typ przedmiotu mógł w ogóle stać się obiektem connaissance i aby pewna enuncjacja mogła zostać uznana za wiedzę2.

Savoir to zatem głębszy poziom — matryca historyczna, która warunkuje to, co jednostkowy podmiot może wiedzieć, zanim jeszcze zacznie pytać.

Genealogia i przełom ku władzy

Od Nadzorować i karać (1975) Foucault porzuca czysto archeologiczne podejście na rzecz genealogii — metody zainspirowanej Nietzscheańską genealogią moralności3. Genealogia ujawnia przygodne, często prozaiczne i bezslawne początki instytucji i systemów myślenia: nie są one wynikiem racjonalnego, postępowego rozwoju, lecz efektem splotu sił, walk i przypadkowych wydarzeń. Sens genealogii polega na wykazaniu, że dany system myśli był wynikiem przygodnych zwrotów historii, a nie rezultatem racjonalnie nieuniknionych trendów.

Kluczowe twierdzenie z Nadzorować i karać formułuje zasadę konstytutywnej współzależności władzy i wiedzy:

„Nie ma relacji władzy bez skorelowanego z nią pola wiedzy, ani żadnej wiedzy, która nie zakłada i nie konstytuuje zarazem stosunków władzy”4

Władza i wiedza nie są od siebie niezależne — implikują się wzajemnie, co Foucault wyraża neologizmem pouvoir-savoir (władza-wiedza), w którym łącznik (-) jest równie ważny jak same człony5.

Władza jako produkcja rzeczywistości

Foucault odwraca liberalne rozumienie władzy jako czegoś, co przede wszystkim zakazuje, ogranicza i represjonuje. Władza jest produktywna: wytwarza rzeczywistość, porządkuje dziedziny przedmiotów, ustanawia rytuały prawdy, konstytuuje podmioty. Władza nie wyklucza ani nie represjonuje — tworzy rzeczywistość i rytuały prawdy. Jednostka i wiedza, jaką można o niej zdobyć, należą do tej produkcji.

Najdobitniejszą ilustracją tej tezy jest genealogia nowoczesnej duszy: dusza — z psychologią, osobowością, sumieniem jako jej pochodnymi — nie jest po prostu wyobrażeniem czy ideologiczną iluzją;

„istnieje, ma pewną realność, jest permanentnie wytwarzana wokół, na i wewnątrz ciała przez funkcjonowanie władzy sprawowanej nad karanymi”6.

Z tej perspektywy pouvoir-savoir wytwarza indywiduum jako podmiot. Jednostka ze swoją tożsamością i właściwościami jest produktem relacji władzy sprawowanej nad ciałami, wielościami, ruchami, pragnieniami i siłami.

Normalizacja i egzamin jako praktyki władzy-wiedzy

Analiza mechanizmów dyscyplinarnych dostarcza Foucaultowi emblematycznego przykładu władzy-wiedzy w działaniu. Egzamin — uczniów w szkołach, pacjentów w szpitalach — jest metodą kontroli łączącą hierarchiczną obserwację z normalizującym osądem. Jest przykładem władzy/wiedzy, ponieważ łączy w jedną całość „rozmieszczenie siły i ustanowienie prawdy”.

Normalizacja — narzucanie precyzyjnych norm i ocenianie jednostek wedle kryterium normalności/anormalności — jest mechanizmem zasadniczo różnym od dawnego systemu sądowego, który jedynie stwierdzał, czy dany czyn jest zakazany czy nie. Idea normalizacji przenika nasze społeczeństwo: narodowe standardy dla programów edukacyjnych, praktyki medycznej, procesów i produktów przemysłowych. Instytucje dyscyplinarne — szkoły, szpitale, więzienia, fabryki, koszary — tworzą sieć izomorficzną: prisons resembling factories, schools, barracks, hospitals, which all resemble prisons.

Dyskurs, władza i opór

Od wyników badań w laboratoriach naukowych przez raporty o stanie państwa po mądrości uliczne, wszędzie padają słowa jednoznacznej pewności, słowa prawdy o rozmaitych rzeczach. Podmioty formują się nawzajem i kształtują swe przedmioty, zakreślają granice właściwego sobie otoczenia, rzutując na nie różne dyskursy. Dyskursy te są mniej lub bardziej spontaniczne, rzetelnie sprawdzane i rewidowane albo ślepo forsowane.

„Wiedza jest tym, o czym można mówić w danej praktyce dyskursywnej i dzięki czemu praktyka się wyodrębnia. Jest dziedziną tworzoną przez różne przedmioty, które uzyskują lub nie status naukowy (…).

Wiedza to również przestrzeń, w której podmiot może zajmować pewne pozycje, aby mówić o przedmiotach, z jakimi ma do czynienia w swoim dyskursie (…).

Wiedza to również pole współistnienia i zależności wypowiedzi, na którym pojęcia zjawiają się, określają, znajdują zastosowanie i przekształcają się (…).

Wreszcie wiedzę określają możliwości zastosowania i przywłaszczenia, jakie niesie w sobie dyskurs (…).

Istnieją rodzaje wiedzy niezależne od nauk (…), ale nie ma wiedzy bez określonej praktyki dyskursywnej; zaś każda praktyka dyskursywna określa się poprzez wiedzę, jaką tworzy”

W taki właśnie sposób myślenie osiąga stan bezwzględnej pewności albo popada w nihilistyczne odrętwienie i bezradność, albo też balansuje na granicy możliwego poznania rzeczywistości.

Dyskurs nie jest jednorodnym instrumentem dominacji — jest polem, na którym władza i opór splatają się w zróżnicowanych, lokalnych konfiguracjach. To nie aktywność podmiotu wiedzy wytwarza korpus wiedzy użyteczny dla władzy lub jej odporny — lecz władza-wiedza, procesy i walki, które ją przecinają i z których się składa, wyznaczają formy i możliwe domeny wiedzy. Opór nie jest zewnętrzny wobec władzy:

„Gdzie jest władza, tam jest opór”7.

Obie siły są wzajemnie konstytutywne; nie ma władzy bez możliwości oporu, podobnie jak nie ma oporu bez relacji władzy, do której się odnosi.

Przygodność, nieciągłość i możliwość myślenia inaczej

Archeologia ujawnia przygodność danego sposobu myślenia, pokazując, że ludzie żyjący w poprzednich epokach myśleli zupełnie inaczej — i pozornie równie skutecznie. Genealogia idzie dalej, badając historyczne przyczyny przejść między systemami myślenia. Foucault kwestionuje teleologiczne narracje o postępie i odrzuca Kantowski gest wykazywania, że to, co pozornie przygodne, jest w istocie konieczne — proponuje jego odwrócenie: pytać o to, co w pozornie koniecznym jest w istocie przygodne8.

To odwrócenie ma konsekwencje praktyczne. Historykiem nieciągłości jest Foucault, który — wbrew momentom totalizacji charakterystycznym dla jego analiz epok — interesuje się przede wszystkim przemieszczeniami, różnicami i wielością możliwości na niestałej płaszczyźnie władzy-wiedzy. Celem tego projektu jest nie tyle demaskacja (o ile demaskacja zakłada istnienie ukrytej prawdy), co pokazanie, że granice myślenia — to, co uważamy za konieczne, naturalne, oczywiste — są historycznie wytworzone, a zatem mogą być inaczej pomyślane.

Do weryfikacji

  • [do weryfikacji: paginacja] — Cytaty z Nadzorować i karać podane za Wikiquote i źródłami wtórnymi; wymagają weryfikacji przy polskim przekładzie (tłum. Tadeusz Komendant, Aletheia 1993) oraz angielskim (Sheridan, 1977).
  • [do weryfikacji: przekład savoir/connaissance] — Terminologia savoir/connaissance za angielskim przekładem Archeologii wiedzy; polski ekwiwalent terminologiczny wymaga weryfikacji.

Źródła

  • Foucault, M. (1969). L’archéologie du savoir [Archeologia wiedzy]. Tłum. A.D. Lewitańska i A.M. Lewitański. De Agostini/Ediciones Altaya, 2002. — poziom wiarygodności: 5/5
  • Foucault, M. (1975). Surveiller et punir. Naissance de la prison [Nadzorować i karać. Narodziny więzienia]. Tłum. Tadeusz Komendant. Aletheia, 1993. — poziom wiarygodności: 5/5
  • Foucault, M. (1976). La volonté de savoir [Historia seksualności, t. 1: Wola wiedzy]. Tłum. Bogdan Banasiak i Krzysztof Matuszewski. Czytelnik, 1995. — poziom wiarygodności: 5/5
  • Gutting, G. (2003, rev. 2022). „Michel Foucault”. Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/foucault/ — poziom wiarygodności: 4/5
  • Philopedia. „The Archaeology of Knowledge”. https://philopedia.org/works/the-archaeology-of-knowledge/ — poziom wiarygodności: 3/5 (źródło pomocnicze)
  • Wikipedia. „Power-knowledge”. https://en.wikipedia.org/wiki/Power-knowledge — poziom wiarygodności: 2/5 (tylko orientacja)

evergreen foucault władza-wiedza dyskurs genealogia formacje-dyskursywne normalizacja

Footnotes

Footnotes

  1. Philopedia, The Archaeology of Knowledge: „A discursive formation is a historically specific system in which certain objects […], concepts, enunciative modalities, and strategies are systematically related.” ↩

  2. Foucault, M. The Archaeology of Knowledge, tłum. A.M. Sheridan Smith (New York: Pantheon, 1972), nota tłumacza do terminologii savoir/connaissance: „By connaissance I mean the relation of the subject to the object and the formal rules that govern it. Savoir refers to the conditions that are necessary in a particular period for this or that type of object to be given to connaissance.” ↩

  3. Gutting (SEP): „Foucault intended the term ‘genealogy’ to evoke Nietzsche’s genealogy of morals, particularly with its suggestion of complex, mundane, inglorious origins.” ↩

  4. Foucault, M. Nadzorować i karać, tłum. T. Komendant (Aletheia, 1993) — cytat za Wikiquote: „There is no power relation without the correlative constitution of a field of knowledge, nor any knowledge that does not presuppose and constitute at the same time power relations.” [s. do weryfikacji przy wyd. polskim] ↩

  5. Wikipedia, „Power-knowledge”: „the most important part of which is the hyphen that links the two aspects of the integrated concept together.” ↩

  6. Foucault, M. Nadzorować i karać, cytat za warwick.ac.uk/foucault_reader.pdf [s. do weryfikacji]: „it exists, it has a reality, it is produced permanently around, on, within the body by the functioning of a power that is exercised on those punished.” ↩

  7. Foucault, M. La volonté de savoir — cytat za Goodreads: „Where there is power, there is resistance.” ↩

  8. Gutting (SEP): „Rather than asking what, in the apparently contingent, is actually necessary, he suggests asking what, in the apparently necessary, might be contingent.” ↩

Odnośniki zwrotne