Hermeneutyka filozoficzna (Gadamer)
Abstract
Hans-Georg Gadamer w Prawdzie i metodzie (1960) przekształca hermeneutykę z metodologii nauk humanistycznych w filozofię rozumienia jako takiego. Rozumienie nie jest metodą — jest sposobem uczestnictwa w tradycji. Kluczowe tezy: przedsądy (Vorurteile) są warunkiem, nie przeszkodą rozumienia; rozumienie dokonuje się jako fuzja horyzontów (Horizontverschmelzung); wszelkie rozumienie przebiega w języku i przez język — „Byt, który może być rozumiany, jest językiem”. Gadamer polemizuje zarówno z oświeceniowym ideałem bezprzedzałożeniowej metody, jak z historycyzmem Diltheya, budując hermeneutykę jako filozofię pierwszą, a nie narzędzie filologii.
Punkt wyjścia — krytyka metody
Gadamer nie stawia pytania, jak poprawnie interpretować teksty. Stawia pytanie głębsze: co w ogóle dzieje się, gdy rozumiemy? Bezpośrednim polemicznym adresatem jest tradycja wywodząca się od Diltheya, która chciała uczynić z hermeneutyki metodologię Geisteswissenschaften — metodę uprawomocniającą poznanie humanistyczne na wzór nauk przyrodniczych. Gadamer odrzuca ten projekt w samym założeniu: rozumienie nie jest procedurą, którą można kontrolować. Jest zdarzeniem.
Oświecenie uczyniło z methodus naczelną kategorię epistemiczną i jednocześnie ogłosiło wojnę praejudicium — sądowi wyprzedzającemu właściwe badanie. Prawda i metoda już tytułem sugeruje napięcie: prawda nie jest wynikiem metody. Jest tym, co nas spotyka.
Rehabilitacja przedsądów (Vorurteile)
Centralnym gestem Gadamera jest odwrócenie oświeceniowej oceny przedsądów. Oświecenie zdefiniowało Vorurteil negatywnie: jako sąd wydany przed właściwym badaniem, bez dostatecznych racji — a więc jako błąd do wyeliminowania. Gadamer przywraca pierwotnemu znaczeniu słowa jego neutralność: Vorurteil to po prostu sąd wstępny, antycypacja sensu, bez której żadna interpretacja nie może się rozpocząć.
„Przesądy jednostki są w o wiele większym stopniu niż jej sądy historyczną rzeczywistością jej bycia.”
— Gadamer, Prawda i metoda, przeł. B. Baran [do weryfikacji: strona w wyd. PWN 2004]
To zdanie ma konsekwencje ontologiczne, nie tylko epistemologiczne. Nie chodzi o to, że trudno się pozbyć przesądów — chodzi o to, że bez nich podmiot byłby nikim. Przedsądy nie są błędem myślenia, lecz historycznym tworzywem, z którego utkany jest interpretator. Nie możemy stanąć przed tekstem bez języka, bez kultury, bez pamięci — a wszystkie te warunki są formą uprzedniego rozumienia.
Gadamer rozróżnia jednak między „uzasadnionymi” i „nieuzasadnionymi” przedsądami — nie w sensie logicznym, lecz hermeneutycznym: przedsąd uzasadniony to taki, który konfrontacja z tekstem potwierdza lub produktywnie przekształca; nieuzasadniony — taki, który blokuje wsłuchanie się w tekst. Dlatego rolą hermeneutyki nie jest eliminacja przedsądów, lecz ich oświecenie — uczynienie ich widzialnymi w samym procesie rozumienia.
Dziejowość i świadomość wirkungsgeschichtyczna
Każdy interpretator jest historycznie usytuowany — nie jako ograniczenie, lecz jako warunek możliwości rozumienia. Gadamer rozwija Heideggerowskie pojęcie Geworfenheit (rzucenia) w teorię Wirkungsgeschichte — dziejów oddziaływania. Tekst klasyczny nie jest martwym dokumentem: żyje w historii swojej recepcji, a ta historia oddziaływania jest nieodłączna od samego tekstu. Interpretator zawsze już jest ukształtowany przez tę historię — nawet jeśli tego nie wie.
Stąd pojęcie wirkungsgeschichtliches Bewusstsein — świadomości wirkungsgeschichtycznej, świadomości dziejowej. Nie chodzi o wiedzę historyczną: chodzi o świadomość własnego usytuowania w prądzie tradycji. Jest to świadomość, że zawsze „jesteśmy dopiero w połowie drogi” — formowani przez przeszłość, ku której się zwracamy.
„Świadomość wirkungsgeschichtyczna jest przede wszystkim świadomością sytuacji hermeneutycznej.”
— Gadamer, Prawda i metoda [do weryfikacji: strona]
Pojęcie sytuacji hermeneutycznej jest kluczowe: sytuacja, w której stoimy, nie jest w pełni przez nas widzialna — właśnie dlatego, że w niej stoimy. Nie możemy spojrzeć na nią z zewnątrz. To nie jest epistemiczne nieszczęście — to struktura wszelkiego rozumienia.
Horyzont i fuzja horyzontów (Horizontverschmelzung)
Pojęcie horyzontu Gadamer przejmuje od Husserla i Nietzschego, ale radykalnie je przekształca. Horyzont to zasięg widzenia — wszystko to, co jest dostępne z danego punktu widzenia. Człowiek usytuowany historycznie ma horyzont: widzi z miejsca, w którym stoi. (Patrz. Idole i błędy umysłu (Bacon)) Tekst z przeszłości ma swój horyzont: perspektywę epoki, języka, problemów, w których powstał.
Błędem historyzmu jest założenie, że interpretator może w pełni odtworzyć tamten horyzont, niejako przenosząc się w epokę tekstu. Gadamer odrzuca ten projekt jako iluzję. Rozumienie nie polega na wyeliminowaniu własnego horyzontu — lecz na jego poszerzeniu przez spotkanie z obcością tekstu.
„Rozumienie jest zawsze procesem zlewania się takich pozornie samodzielnie istniejących horyzontów.”
— Gadamer, Prawda i metoda [do weryfikacji: strona; niem. oryg.: „Verstehen ist immer der Vorgang der Verschmelzung solcher vermeintlich für sich seiender Horizonte”]
Fuzja horyzontów nie jest ani asymilacją tekstu w horyzont czytelnika (anachronizm), ani rozpłynięciem się czytelnika w horyzoncie tekstu (archaizm). Jest zdarzeniem nowego rozumienia — horyzontu, który nie należy ani do interpretatora, ani do tekstu, lecz wyłania się z ich spotkania. Rozumienie nie reprodukuje sensu — produkuje nowy sens.
Zasada hermeneutyczna — antycypacja doskonałości
Gadamer formułuje zasadę regulatywną każdej interpretacji: Vorgriff der Vollkommenheit — antycypację doskonałości tekstu. Przystępując do tekstu, zakładamy z góry, że ma on do powiedzenia coś spójnego i prawdziwego. To założenie nie jest naiwnością — jest hermeneutycznym warunkiem możliwości rozmowy z tekstem.
„Kto chce rozumieć tekst, jest gotowy, by ten tekst mu coś powiedział.”
— Gadamer, Prawda i metoda [do weryfikacji: strona; niem. oryg.: „Wer einen Text verstehen will, ist vielmehr bereit, von ihm sich etwas sagen zu lassen”]
Otwartość na tekst — gotowość do bycia przez niego zakwestionowanym — to nie postawa metodyczna, lecz etyczna. Rozumienie wymaga zawieszenia własnych sądów nie w sensie ich wyeliminowania, lecz w sensie poddania ich na próbę. Tekst jest rozmówcą, nie obiektem.
Doświadczenie hermeneutyczne — opór i rewizja
Prawdziwe rozumienie nie jest potwierdzeniem tego, co już wiemy. Gadamer opisuje doświadczenie hermeneutyczne przez analogię do doświadczenia w ogóle — w sensie Heglowskim: zdarzenia, które coś z nami robi, które przekształca podmiot.
Motorem rozumienia jest obcość: to, co w tekście stawia opór — czego nie możemy od razu zasymilować, co kwestionuje nasze przedzałożenia. Tekst, który tylko potwierdza to, co już wiemy, nie daje nam żadnego doświadczenia. Autentyczne doświadczenie hermeneutyczne zmusza do rewizji horyzontu — a więc do zmiany siebie.
To dlatego Gadamer mówi o negatywności doświadczenia jako jego dialektycznej strukturze: doświadczamy zawsze czegoś odwrotnego od oczekiwanego. I właśnie to jest nośnikiem poznania.
Gra (Spiel) — ontologia dzieła sztuki
Pierwsza część Prawdy i metody poświęcona jest filozofii sztuki i stanowi fundament całości. Gadamer proponuje kategorię Spiel — gry/zabawy — jako model ontologiczny dzieła sztuki. Gra ma swój własny sposób bycia: pochłania graczy, ma własną dynamikę, nie jest środkiem do innego celu.
Dzieło sztuki nie jest obiektem, który mamy przed sobą — jest zdarzeniem, w którym uczestniczymy. Obraz nie wisi na ścianie jako reprezentacja czegoś innego: prezentuje — czyni obecnym — to, co przedstawia. To rozróżnienie między Vorstellung (przedstawieniem) a Darstellung (prezentacją, uobecnieniem) jest kluczowe: sztuka nie odsyła poza siebie, lecz w sobie spełnia sens.
Gra ponadto zakłada, że to nie gracz gra, lecz gra gra przez gracza. Analogicznie: to nie czytelnik rozumie tekst — rozumienie dokonuje się przez czytelnika. Podmiot interpretacji nie jest suwerennym centrum. Jest miejscem, przez które przechodzi rozumienie.
Dialektyka pytania i odpowiedzi — logika hermeneutyczna
Gadamer czerpie ze wzoru dialogu platońskiego, aby opisać logikę hermeneutyczną: rozumienie tekstu przebiega wedle struktury pytania i odpowiedzi. Tekst jest zawsze odpowiedzią na jakieś pytanie — i tylko ten, kto potrafi zrekonstruować pytanie, naprawdę rozumie odpowiedź.
„Sens tekstu przekracza autora nie przypadkowo, lecz zawsze. Dlatego rozumienie nie jest tylko odtwarzaniem, lecz zawsze jest też tworzeniem.”
— Gadamer, Prawda i metoda [do weryfikacji: parafraza lub cytat — wymaga weryfikacji dosłownego sformułowania]
Pierwszeństwo pytania oznacza, że rozumienie jest zawsze otwarte — każda interpretacja otwiera nowe pytania. Hermeneutyczny dialog nie zmierza do zamknięcia: idealnym wynikiem rozmowy jest pogłębienie pytania, nie definitywna odpowiedź.
Logika pytania ma też implikację negatywną: pytanie zawęża pole możliwych sensownych odpowiedzi. Nie każda interpretacja jest równie dobra — ale kryterium nie jest zgodność z intencją autora (jak u Schleiermachera), lecz produktywność pytania, które tekst otwiera w konfrontacji z horyzontem interpretatora.
Język jako medium rozumienia
Ostatnia część Prawdy i metody przynosi najbardziej radykalną tezę: wszystkie poprzednie analizy ujawniają, że rozumienie jest ze swojej istoty językowe. Język nie jest narzędziem, którym posługujemy się do wyrażenia myśli — jest medium, w którym w ogóle możliwe jest myślenie i rozumienie.
„Byt, który może być rozumiany, jest językiem.”
— Gadamer, Prawda i metoda, ostatnie zdanie dzieła [niem. oryg.: „Sein, das verstanden werden kann, ist Sprache”]
To zdanie jest celowo prowokacyjne i wieloznaczne. Nie głosi ono idealizmu językowego — że tylko język istnieje. Głosi, że horyzont rozumienia jest zawsze językowy: docieramy do bytu zawsze już przez sieć językowych sensów. Nie istnieje punkt Archimedesa poza językiem, z którego moglibyśmy porównać język z rzeczywistością.
Język nie jest zasobem gotowych pojęć, którym dopasowujemy do doświadczenia. Język jest zdarzeniem — każde prawdziwe rozumienie jest nową artykulacją sensu, która wzbogaca język. Rozmowa z tekstem jest dlatego zawsze wzbogaceniem zasobu sensów dostępnych w tradycji.
Spór z Habermasem — granice hermeneutyki
Jürgen Habermas zarzucił Gadamerowi konserwatyzm: jeśli rozumienie jest zawsze zakorzenieniem w tradycji, to hermeneutyka nie ma narzędzi do krytyki tradycji fałszywej — zniekształconej przez ideologię, władzę, przemoc symboliczną. Tradycja może sankcjonować dominację — a hermeneutyka, akceptując jej autorytet, staje się narzędziem reprodukcji nierówności.
Gadamer odpowiedział, że Habermas zakłada punkt zewnętrzny wobec języka i tradycji, z którego można wydawać sądy — ale taki punkt nie istnieje. Teoria krytyczna sama jest zakorzeniona w tradycji (oświeceniowej), którą nie dostrzega jako tradycji. Hermeneutyczny projekt nie polega na afirmacji tego, co jest, lecz na uświadomieniu sobie historyczności wszelkiego sądu — w tym sądu krytycznego.
Spór pozostaje nierozstrzygnięty i formuje napięcie produktywne: między hermeneutycznym uznaniem tradycji a krytyczno-teorytycznym postulatem jej przełamania. Koncepcja rozumu komunikacyjnego (Habermas) oferuje jedno możliwe rozwinięcie tej polemiki.
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: strona] Cytat o przedsądach jako „historycznej rzeczywistości bycia” — zidentyfikować dokładną stronę w: Gadamer, Prawda i metoda, przeł. B. Baran, PWN, Warszawa 2004 (lub wyd. Literackie 1993). Część II, rozdz. o rehabilitacji autorytetu i tradycji.
- [do weryfikacji: strona] Cytat o Horizontverschmelzung („Verstehen ist immer der Vorgang der Verschmelzung…“) — zweryfikować stronę, wyd. niem.: Wahrheit und Methode, GW Bd. 1.
- [do weryfikacji: strona] Cytat o gotowości słuchania tekstu („Wer einen Text verstehen will…“) — zweryfikować stronę.
- [do weryfikacji: strona] Cytat o świadomości wirkungsgeschichtycznej — zweryfikować stronę.
- [do weryfikacji: parafraza] Zdanie o sensie przekraczającym autora — ustalić, czy jest to dosłowny cytat czy parafraza; zlokalizować w WM.
- [do weryfikacji] Rozróżnienie przedsądów uzasadnionych i nieuzasadnionych — czy Gadamer używa wprost tej terminologii, czy jest to rekonstrukcja interpretatywna? Sprawdzić w WM, część II.
Źródła
Hans-Georg Gadamer, Wahrheit und Methode. Grundzüge einer philosophischen Hermeneutik (1960); wyd. w: Gesammelte Werke, Bd. 1, Tübingen: Mohr Siebeck, 1990 — poziom wiarygodności: 1 (tekst pierwotny; cytaty wymagają weryfikacji stron).
Hans-Georg Gadamer, Prawda i metoda. Zarys hermeneutyki filozoficznej, przeł. Bogdan Baran, Kraków: inter esse, 1993; wyd. 2: Warszawa: PWN, 2004 — poziom wiarygodności: 2 (przekład naukowy z aparatem).
Andrzej Przyłębski, Hermeneutyczny zwrot filozofii, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2005 — poziom wiarygodności: 3 (polskie opracowanie akademickie, specjalista od Gadamera).
Jean Grondin, Hans-Georg Gadamer. Eine Biographie, Tübingen: Mohr Siebeck, 1999; wyd. ang.: Hans-Georg Gadamer. A Biography, New Haven: Yale UP, 2003 — poziom wiarygodności: 3 (standardowe opracowanie biograficzno-filozoficzne).
Georgia Warnke, Gadamer. Hermeneutics, Tradition and Reason, Stanford: Stanford UP, 1987 — poziom wiarygodności: 3 (anglojęzyczne opracowanie systematyczne).
evergreen hermeneutyka Gadamer rozumienie język tradycja przedsądy Heidegger Habermas