Idole i błędy umysłu (Bacon)
Abstract
Francis Bacon w Novum Organum (1620, Księga I, aforyzmy 38–68) identyfikuje cztery rodzaje złudzeń umysłowych (idola), które blokują rzetelne poznanie przyrody. Doktryna idoli jest negatywną częścią jego programu reformy nauki (Instauratio Magna): zanim możliwa będzie właściwa indukcja, umysł musi zostać oczyszczony z błędów zakorzenionych w naturze ludzkiej (tribus), w osobowości jednostki (specus), w języku (fori) i w tradycjach filozoficznych (theatri). Bacon jako pierwszy systematycznie opisuje uprzedzenia poznawcze jako strukturalne cechy umysłu — nie wady moralne, lecz nieuniknione zniekształcenia, którym można zaradzić tylko poprzez metodę.
Kontekst — Novum Organum i program Instauratio Magna
Novum Organum (1620) jest centralną częścią Baconowego projektu Instauratio Magna — „Wielkiej Odnowy” nauk. Tytuł nawiązuje polemicznie do Organonu Arystotelesa: syllogistyczna logika dedukcyjna ma zostać zastąpiona indukcją — systematycznym wychodzeniem od doświadczeń szczegółowych do ogólnych praw przyrody. Bacon formułuje to w aforystycznym stylu, naśladując metodę, którą sam zaleca: twierdzenia skrócone, empiryczne, otwarte na rewizję.
Doktryna idoli zajmuje pierwszą księgę Novum Organum i ma charakter przygotowawczy: chodzi o diagnostykę błędów, które do tej pory uniemożliwiały przyrodoznawstwo. Aforyzm XL określa funkcję tej diagnozy:
“The formation of notions and axioms on the foundation of true induction is the only fitting remedy by which we can ward off and expel these idols. It is, however, of great service to point them out; for the doctrine of idols bears the same relation to the interpretation of nature as that of the confutation of sophisms does to common logic.”
„Tworzenie pojęć i aksjomatów na fundamencie prawdziwej indukcji jest jedynym właściwym lekarstwem, którym możemy odeprzeć i wypędzić te idole. Wskazanie ich jest jednak wielce pożyteczne; doktryna idoli pozostaje bowiem do interpretacji natury w takim stosunku, jak obalenie sofizmatów do logiki pospolitej”
— Bacon, Novum Organum, Ks. I, afor. XL tłum. własne:
Bacon nie twierdzi, że idole dają się wyeliminować raz na zawsze — dają się tylko rozpoznać i osłabić przez metodę.
Cztery rodzaje idoli
Bacon wyróżnia cztery rodzaje idoli:
- Idola tribus — błędy wynikające z natury ludzkiej
- Idola specus — indywidualna jaskinia
- Idola fori — tyrania języka
- Idola theatri — systemy filozoficzne jako spektakle
“Four species of idols beset the human mind, to which (for distinction’s sake) we have assigned names, calling the first Idols of the Tribe, the second Idols of the Den, the third Idols of the Market, the fourth Idols of the Theatre.”
„Cztery rodzaje idoli nawiedzają ludzki umysł, którym — dla odróżnienia — nadaliśmy nazwy: pierwsze to Idole Rodu, drugie Idole Jaskini, trzecie Idole Rynku, czwarte Idole Teatru”
— Bacon, Novum Organum, Ks. I, afor. XXXIX
Podział ten nie jest arbitralny: odpowiada czterem różnym źródłom błędu — ogólnoludzkiemu, indywidualnemu, społeczno-językowemu i historyczno-filozoficznemu.
Idola tribus — błędy wynikające z natury ludzkiej (afor. XLI–LII)
Idola tribus to złudzenia zakorzenione w samej naturze człowieka jako gatunku (tribus — ród, plemię). Aforyzm XLI zawiera definicję kanoniczną i kluczową metaforę zniekształconego zwierciadła:
“The idols of the tribe are inherent in human nature and the very tribe or race of man; for man’s sense is falsely asserted to be the standard of things; on the contrary, all the perceptions both of the senses and the mind bear reference to man and not to the universe, and the human mind resembles those uneven mirrors which impart their own properties to different objects, from which rays are emitted and distort and disfigure them.”
„Idole rodu tkwią w samej naturze człowieka i jego rodu; bowiem błędnie twierdzi się, że zmysły ludzkie są miarą rzeczy; tymczasem wszystkie postrzeżenia zarówno zmysłów, jak i umysłu odnoszą się do człowieka, nie do wszechświata; a ludzki umysł przypomina nierówne zwierciadła, które narzucają własne właściwości różnym przedmiotom, od których wychodzą promienie, i zniekształcają je”
— Bacon, Novum Organum, Ks. I, afor. XLI
Metafora zniekształconego zwierciadła wyraża tezę epistemiczną: postrzeżenia nie są transparentnym oknem na rzeczywistość — są zawsze już przetworzone przez strukturę umysłu. Bacon wymienia szczegółowe przejawy tego rodzaju idola:
Aforyzm XLV opisuje tendencję do narzucania porządku tam, gdzie go nie ma: „The human understanding, from its peculiar nature, easily supposes a greater degree of order and equality in things than it really finds” — umysł wymyśla symetrie, korelaty i analogie, których natura nie zawiera (np. przekonanie, że sfery niebieskie poruszają się po doskonałych okręgach).
Aforyzm XLVI opisuje confirmation bias ante litteram — tendencję do szukania potwierdzeń wysuniętej tezy kosztem ignorowania instancji negatywnych:
“The human understanding, when any proposition has been once laid down (either from general admission and belief, or from the pleasure it affords), forces everything else to add fresh support and confirmation; and although most cogent and abundant instances may exist to the contrary, yet either does not observe or despises them, or gets rid of and rejects them by some distinction.”
„Umysł ludzki, gdy raz przyjął jakieś twierdzenie, wszystko inne zmusza do jego potwierdzenia i wsparcia; i choćby istniały instancje przeczące, liczniejsze i poważniejsze, umysł albo ich nie dostrzega, albo nimi gardzi, albo je odrzuca przez jakieś rozróżnienie”
— Bacon, Novum Organum, Ks. I, afor. XLVI
Bacon ilustruje to przykładem tablic wotywnych w świątyni: wieszają je ci, którym bogowie ocalili życie — ale gdzie są portrety tych, którym nie ocalili? Instancje negatywne są systematycznie pomijane.
Aforyzm XLIX wskazuje na rolę afektów: „The human understanding resembles not a dry light, but admits a tincture of the will and passions, which generate their own system accordingly; for man always believes more readily that which he prefers” — umysł chętniej przyjmuje to, co odpowiada jego życzeniom.
Aforyzm L: główną przeszkodą jest słabość zmysłów i ich niezdolność do percepcji niewidzialnego — „whatever strikes the senses preponderates over everything, however superior, which does not immediately strike them.” Stąd całkowita niewidoczność procesów subtelnych (procesów wewnątrz ciał, minimalnych zmian w materii).
Idola specus — indywidualna jaskinia (afor. XLII, LIII–LVIII)
Idola specus to błędy wynikające z indywidualnego usposobienia, wychowania i przypadkowych doświadczeń każdego człowieka. Aforyzm XLII zawiera definicję i nawiązanie do Heraklita:
“The idols of the den are those of each individual; for everybody (in addition to the errors common to the race of man) has his own individual den or cavern, which intercepts and corrupts the light of nature, either from his own peculiar and singular disposition, or from his education and intercourse with others, or from his reading, and the authority acquired by those whom he reverences and admires […] and Heraclitus said well that men search for knowledge in lesser worlds, and not in the greater or common world.”
„Idole jaskini są właściwe każdej jednostce; albowiem każdy człowiek (poza błędami wspólnymi całemu rodowi) ma własną, osobistą jaskinię, która przesącza i wypacza światło natury, czy to z jego szczególnej i wyjątkowej dyspozycji, czy z jego wychowania i obcowania z innymi, czy z jego lektury […] i słusznie powiedział Heraklit, że ludzie szukają wiedzy w małych światach, nie w wielkim i wspólnym świecie”
— Bacon, Novum Organum, Ks. I, afor. XLII
Nawiązanie do Platońskiej alegorii jaskini jest tu wyraźne, ale Bacon odwraca jej sens: u Platona jaskinia jest wspólna całemu gatunkowi; u Bacona każdy ma własną jaskinię — własne deformacje poznawcze.
Aforyzmy LIV–LVII szczegółowo opisują źródła idola specus: nadmierne przywiązanie do jednej dziedziny (Arystoteles, który uczynił logikę miarą wszystkiego; alchemicy, którzy uogólnili wyniki kilku doświadczeń piecowych na całą filozofię przyrody); temperamentalne skłonności do wyolbrzymiania różnic albo podobieństw; stronnicze wielbienie starożytności lub nowości.
Idola fori — tyrania języka (afor. XLIII, LIX–LX)
Idola fori (od forum — rynek, miejsce wymiany słów) są według Bacona najbardziej dokuczliwymi ze wszystkich idoli, bo najtrudniej je wykryć. Aforyzm LIX:
“The idols of the market are the most troublesome of all, those namely which have entwined themselves round the understanding from the associations of words and names. For men imagine that their reason governs words, while, in fact, words react upon the understanding; and this has rendered philosophy and the sciences sophistical and inactive.”
„Idole rynku są najbardziej dokuczliwe ze wszystkich: te mianowicie, które oplatają rozum za sprawą skojarzeń słów i nazw. Ludzie bowiem sądzą, że rozum rządzi słowami; tymczasem słowa zwrotnie działają na rozum i uczyniły filozofię i nauki sofistycznymi i bezczynnymi”
— Bacon, Novum Organum, Ks. I, afor. LIX
Teza ta ma podwójny wymiar. Po pierwsze, słowa powstają w potocznym użyciu, dla potrzeb życia codziennego, i nie odpowiadają podziałom natury. Po drugie, nawet gdy uczeni próbują usunąć wieloznaczność przez definicje, definicje same składają się ze słów — regres jest nieunikniony. Jedynym remedium jest odwołanie do konkretnych instancji.
Aforyzm LX wyróżnia dwa rodzaje słów-idoli: (1) nazwy rzeczy, które w ogóle nie istnieją — wytwory fałszywych teorii (np. primum mobile, element ognia); (2) nazwy rzeczy istniejących, ale bałamutnie, niedbale i nieregularnie wyabstrahowane z doświadczenia. Bacon ilustruje to przykładem słowa „wilgotny” (moist): to jedno słowo oznacza przynajmniej osiem różnych właściwości, przez co staje się źródłem nieustannych sprzeczek bez przedmiotu.
Idola theatri — systemy filozoficzne jako spektakle (afor. XLIV, LXI–LXVIII)
Idola theatri to złudzenia zaszczepiane przez systemy filozoficzne — przez tradycję, autorytet i zepsute reguły dowodzenia. Aforyzm XLIV:
“Lastly, there are idols which have crept into men’s minds from the various dogmas of peculiar systems of philosophy, and also from the perverted rules of demonstration, and these we denominate idols of the theatre: for we regard all the systems of philosophy hitherto received or imagined, as so many plays brought out and performed, creating fictitious and theatrical worlds.”
„Wreszcie istnieją idole, które wkradły się do umysłów ludzkich z różnych dogmatów systemów filozoficznych oraz z wypaczonych reguł dowodzenia; nazywamy je idolami teatru: albowiem wszystkie systemy filozofii dotąd przyjęte lub wymyślone uważamy za tyle sztuk wystawionych i odegranych, tworzących fikcyjne i teatralne światy”
— Bacon, Novum Organum, Ks. I, afor. XLIV
Bacon identyfikuje trzy odmiany fałszywej filozofii (afor. LXII), będące źródłami idola theatri:
Filozofia sofistyczna — uogólnia na podstawie zbyt wąskiej bazy doświadczalnej, uzupełniając ją siłą logiki. Głównym przykładem jest Arystoteles (afor. LXIII):
“Aristotle affords the most eminent instance of the first; for he corrupted natural philosophy by logic — thus he formed the world of categories, assigned to the human soul, the noblest of substances, a genus determined by words of secondary operation […] and imposed innumerable arbitrary distinctions upon the nature of things; being everywhere more anxious as to definitions in teaching and the accuracy of the wording of his propositions, than the internal truth of things.”
„Arystoteles dostarcza najznamienitszego przykładu pierwszej odmiany; albowiem skażył filozofię przyrody przez logikę — tak oto uformował świat kategorii, duszy ludzkiej, najszlachetniejszej z substancji, przypisał rodzaj określony słowami działania wtórnego […] i nałożył niezliczone arbitralne rozróżnienia na naturę rzeczy; troszcząc się wszędzie bardziej o definicje w nauczaniu i ścisłość słowną swoich twierdzeń niż o wewnętrzną prawdę rzeczy”
— Bacon, Novum Organum, Ks. I, afor. LXIII
Bacon zarzuca Arystotelesowi, że ten „udusił” filozofię przyrody w aparacie logiki: eksperyment nie stał się dla niego punktem wyjścia, lecz więźniem, „wleczonym za tryumfalnym wozem” gotowych tez (afor. LXIII).
Filozofia empiryczna — wyprowadza systemy z kilku skrótowych doświadczeń, zamiast szerokiej indukcji. Przykład: alchemicy i Gilbert (afor. LXIV). Ta odmiana jest szczególnie niebezpieczna, bo jej zwolennicy mają poczucie pewności — „dogmata bardziej zdeformowane i potworniejsze niż szkoła sofistyczna”. Bacon ostrzega, że gdy reformatorska nauka indukcyjna zacznie przynosić owoce, grozi nadmierne uogólnianie wyników pojedynczych eksperymentów.
Filozofia zabobonna — miesza teologię i tradycję z badaniem przyrody (afor. LXV). Najbardziej destrukcyjna forma, bo angażuje autorytet religijny.
Funkcja doktryny idoli w projekcie Bacona
Doktryna idoli jest zasadniczo negatywna: oczyszcza, nie buduje. Bacon wyraźnie odróżnia ją od pozytywnego programu indukcji. Jednakże oczyszczenie jest warunkiem koniecznym: bez świadomości strukturalnych uprzedzeń umysłu żadna metoda nie wystarczy.
Dwa aspekty są tutaj strategicznie ważne. Po pierwsze, Bacon zakorzenił błąd poznawczy nie w jednostkowej niedbałości, lecz w samej strukturze umysłu i języka — jest to gест antycypujący nowożytną epistemologię (Kant, XIX-wieczna psychologia błędów, XX-wieczna kognitywistyka). Po drugie, doktryna idoli jest legitymizacją zerwania z tradycją: jeśli cała dotychczasowa filozofia jest idola theatri, to autorytet Arystotelesa i scholastyki traci podstawy. Bacon potrzebuje tej destrukcji, aby otworzyć miejsce dla nowej nauki.
Napięcie w projekcie Bacona: jego własna metoda indukcyjna nigdy nie została przez niego wystarczająco rozwinięta (pozostała na poziomie programu), tymczasem jej krytyka tradycji była wpływowa i podjęta przez myślicieli Oświecenia — encyklopedystów, Locke’a, Hume’a.
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: brak polskiego tekstu pierwotnego] Cytaty podane są w angielskim tłumaczeniu (Spedding-Ellis-Heath, zdigitalizowane przez Project Gutenberg, wydanie Devey 1902). Należy porównać z polskim przekładem: Bacon, Novum Organum, przeł. Jan Wikarjak, wstęp K. Ajdukiewicz, PWN, Warszawa 1955 (Biblioteka Klasyków Filozofii). Tłumaczenia własne przy cytatach są wierne, lecz nieautoryzowane.
- [do weryfikacji] Czy u Bacona w łacińskim oryginale idola specus nawiązuje explicite do Platona? W angielskim tekście Novum Organum brak bezpośredniej wzmianki o Platonie przy aforyzm XLII — nawiązanie pochodzi od komentatorów. Sprawdzić w: Paolo Rossi, Francis Bacon: From Magic to Science, Chicago UP, 1968.
- [do weryfikacji] Trzy podtypy idola theatri w afor. LXII: „sophistic, empiric, superstitious” — czy Bacon używa tych nazw w łacińskim oryginale explicite? Zweryfikować w: Novum Organum (łac.), wyd. w: Works of Francis Bacon, t. I, wyd. Spedding-Ellis-Heath, London: Longman, 1857–1874.
Źródła
Francis Bacon, Novum Organum, 1620. Tekst angielski: The New Organon and Related Writings, przeł. M. Anderson-Ellis, red. F.H. Anderson, New York: Liberal Arts Press, 1960; wersja online: Project Gutenberg, tłum. Spedding-Ellis-Heath, plik nr 45988 — poziom wiarygodności: 1–2 (tekst pierwotny w angielskim przekładzie; cytaty zweryfikowane w pliku tekstowym).
Francis Bacon, Novum Organum, przeł. Jan Wikarjak, wstęp i komentarz Kazimierz Ajdukiewicz, Warszawa: PWN, 1955, seria: Biblioteka Klasyków Filozofii — poziom wiarygodności: 2 (standardowy polski przekład naukowy; niedostępny do bezpośredniej weryfikacji cytatów).
Paolo Rossi, Francis Bacon: From Magic to Science, Chicago: University of Chicago Press, 1968 — poziom wiarygodności: 3 (standardowe opracowanie akademickie).
Perez Zagorin, Francis Bacon, Princeton: Princeton UP, 1998 — poziom wiarygodności: 3.
evergreen Bacon epistemologia indukcja filozofia-nowożytna krytyka-tradycji