Habermas i koncepcja rozumu komunikacyjnego
Abstract
Rozum komunikacyjny u Habermasa jest społecznie zakorzenioną formą racjonalności, osadzoną w języku i realizującą się w praktykach komunikacyjnych. Przesuwa on kantowską oś Rozum–Przyroda z poziomu relacji podmiot–świat przyrodniczy na grunt życia społecznego. Rozum przestaje być transcendentalną strukturą jednostkowego podmiotu i zostaje pomyślany jako intersubiektywna, językowo mediowana zdolność koordynacji działań. Habermas zajmuje w ten sposób pozycję opozycyjną wobec Heideggerowskiego ujęcia, wpisując się w pierwsze powojenne pokolenie filozofii niemieckiej.
Habermas należy do pierwszego pokolenia niemieckiej filozofii po II wojnie światowej i świadomie sytuuję się w opozycji wobec Heideggera. Konstelacja ta jest istotna dla rozumienia jego projektu: zamiast ontologicznej analizy bycia wybiera on rekonstrukcję warunków możliwości rozumu praktycznego i krytycznego w nowoczesnych społeczeństwach. Ogólne ramy projektu nowoczesności — emancypacja wiedzy od wiary i władzy oraz teza o „projekcie niedokończonym” — omówione są w Nowoczesność — emancypacja wiedzy od wiary i władzy (Habermas).
Centralnym pojęciem jego myśli jest rozum komunikacyjny. Habermas dokonuje przesunięcia kantowskiej struktury osi Rozum–Przyroda: tradycyjny model, w którym rozum jako władza podmiotu odnosi się do przyrody jako przedmiotu poznania i działania, zostaje przetłumaczony na poziom życia społecznego. Oznacza to, że kluczowe napięcie nie przebiega już między podmiotem poznającym a światem przyrodniczym, lecz między formami racjonalności a strukturami świata społecznego, w których działają i komunikują się podmioty.
W tym ujęciu rozum nie jest transcendentalną strukturą jednostkowego podmiotu, jak u Kanta, lecz ma charakter społeczny. Jego „miejsce ontologiczne” stanowi język, a jego realizacją są praktyki komunikacyjne. Rozum komunikacyjny jest więc rozumem z natury intersubiektywnym: wyraża się w procesach porozumiewania się, argumentacji, uzasadniania roszczeń ważnościowych i koordynacji działań za pomocą języka, a nie w izolowanej, introspekcyjnej aktywności pojedynczej świadomości.
Punkt wyjścia: krytyka rozumu instrumentalnego
Habermas buduje swoją koncepcję rozumu komunikacyjnego jako alternatywę wobec dominującego w nowożytności rozumu instrumentalnego (zwiegespräch z Adornem i Horkheimerem). W Teorii działania komunikacyjnego (1981) pisze:
„Pojęcie rozumu komunikacyjnego niesie ze sobą konotacje oparte ostatecznie na centralnym doświadczeniu nieskrępowanej, jednoczącej, konsensusowej siły argumentacyjnej mowy.”
— Theorie des kommunikativen Handelns, Bd. 1, Suhrkamp, Frankfurt a.M. 1981, s. 28 [tłum. własne]
Rozum instrumentalny (zweckrational) kalkuluje środki do z góry danych celów, natomiast rozum komunikacyjny odnosi się do wzajemnego rozumienia i koordynowania działań przez mowę.
Działanie komunikacyjne a roszczenia ważnościowe
Fundamentem koncepcji są roszczenia ważnościowe (Geltungsansprüche), które każdy uczestnik dyskursu podnosi implicite:
- Prawda (Wahrheit) – twierdzenie odpowiada stanowi rzeczy
- Słuszność normatywna (Richtigkeit) – wypowiedź jest legitymizowana przez normy społeczne
- Szczerość (Wahrhaftigkeit) – mówiący wyraża autentycznie swoje intencje
„Ktokolwiek działa komunikacyjnie, musi podnosić uniwersalne roszczenia ważnościowe i zakładać, że można je spełnić.”
— Moralbewusstsein und kommunikatives Handeln, Suhrkamp, Frankfurt a.M. 1983, s. 65 [tłum. własne]
Roszczenia te są wbudowane w strukturę samego języka, co czyni rozum komunikacyjny zjawiskiem quasi-transcendentalnym – nie pochodzi z zewnątrz praktyki społecznej, lecz jest w niej immanentnie zawarty.
Idealna sytuacja mowy
Rozum komunikacyjny zakłada możliwość dojścia do konsensusu w warunkach idealnej sytuacji mowy (ideale Sprechsituation), wolnej od przymusu i dominacji. Habermas formułuje to następująco:
„Nazywam idealną sytuacją mowy taką, w której komunikacja nie jest zakłócona przez zewnętrzne przygodne wpływy ani przez przymusy wynikające ze struktury samej komunikacji. Wyłącznie wtedy może mieć wpływ na dyskurs jedynie nieprzymusowa siła lepszego argumentu.”
— „Wahrheitstheorien”, w: Wirklichkeit und Reflexion. Festschrift für W. Schulz, red. H. Fahrenbach, Neske, Pfullingen 1973, s. 255 [tłum. własne]
Idealna sytuacja mowy nie jest stanem empirycznym, lecz kontrfaktycznym założeniem, bez którego praktyka argumentacji byłaby wewnętrznie sprzeczna:
„Idealna sytuacja mowy nie jest ani empirycznym zjawiskiem ani zwykłym konstruktem, lecz nieuchronnym założeniem, które przyjmujemy w dyskursie.”
— tamże, s. 258 [tłum. własne]
Świat życia a system
Habermas odróżnia świat życia (Lebenswelt) – horyzont komunikacyjnie ustrukturyzowanych praktyk i przekonań – od systemu (społeczno-ekonomicznych mechanizmów sterowania przez pieniądz i władzę). Rozum komunikacyjny przynależy do świata życia:
„Racjonalizacja świata życia umożliwia rodzaje interakcji, które są uzależnione od refleksji. […] Symboliczna reprodukcja świata życia przebiega drogą działań ukierunkowanych na osiągnięcie porozumienia.”
— Theorie des kommunikativen Handelns, Bd. 2, Suhrkamp, Frankfurt a.M. 1981, s. 209 [tłum. własne]
Patologia nowoczesności polega na kolonizacji świata życia przez system – gdy pieniądz i władza administracyjna wypierają komunikacyjne formy koordynacji.
Rozum komunikacyjny a demokracja deliberatywna
W Faktyczności i obowiązywaniu (1992) Habermas rozciąga koncepcję na filozofię prawa i polityki:
„Zasada dyskursu […] odnosi się tylko do tych norm działania, które mogą być uzasadnione za pomocą argumentów: Obowiązywać mogą tylko te normy działania, na które wszystkie potencjalnie dotknięte osoby mogłyby wyrazić zgodę jako uczestnicy racjonalnych dyskursów.”
— Faktizität und Geltung, Suhrkamp, Frankfurt a.M. 1992, s. 138 [tłum. własne]
Samokrytyka i późniejsze korekty
W Między naturalizmem a religią (2005) Habermas przyznaje, że rozum komunikacyjny nie jest neutralny kulturowo i musi wchodzić w dialog z tradycjami religijnymi:
„Świeckie rozumienie świata nie ma na tyle oczywistego pierwszeństwa, by pozwoliło sobie na wyłączenie religijnych głosów z debaty publicznej.”
— Zwischen Naturalismus und Religion, Suhrkamp, Frankfurt a.M. 2005, s. 137 [tłum. własne]
Wykaz głównych źródeł
| Dzieło | Oryginał | Przekład polski |
|---|---|---|
| Teoria działania komunikacyjnego, t. 1–2 | Suhrkamp 1981 | PWN, Warszawa 1999/2002 |
| Świadomość moralna i działanie komunikacyjne | Suhrkamp 1983 | PWN, Warszawa 2011 |
| Filozoficzny dyskurs nowoczesności | Suhrkamp 1985 | brak przekładu PL |
| Faktyczność i obowiązywanie | Suhrkamp 1992 | Scholar, Warszawa 2005 |
| Między naturalizmem a religią | Suhrkamp 2005 | PWN, Warszawa 2012 |
| „Wahrheitstheorien” | Neske 1973 | brak przekładu PL |